Zakwestionowany przepis zakreśla 5-letni termin dochodzenia przez płatników (ubezpieczonych) zwrotu przez ZUS nienależnie opłaconych składek, bez jakiejkolwiek możliwości przerwania ani zawieszeniu biegu tego terminu. Z kolei roszczenia ZUS względem ubezpieczonych ulegają przedawnieniu po 10 latach, z możliwością przerwania zawieszeniem biegu przedawnienia m.in. wskutek wszczęcia postępowania ubezpieczeniowego.

Zakwestionowany przepis został zmieniony ustawą zmieniającą z 2008 r. Z wejściem w życie tej ustawy 8 maja 2008 r., termin dla dochodzenia składek od zakładu ubezpieczeń z art. 24 ust. 7 o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.) został wydłużony do 10 lat. Wskazane przez sąd pytający jako zasadniczy problem konstytucyjny zróżnicowanie długości terminu dochodzenia zwrotu nienależnie opłaconych składek względem terminu przedawnienia należności ZUS z tytułu zaległości składkowych zachodziło do 7 maja 2008 r. Zakwestionowany przepis nie utracił jednak mocy obowiązującej do chwili orzekania przez Trybunał.

Trybunał stwierdził, że "nienależnie opłacona składka", której dotyczy zakwestionowany przepis, obejmuje przypadki, w których istniała podstawa prawna świadczenia składkowego, ale zostało ono spełnione w kwocie wyższej niż należna (nadpłata), jak również opłacenie składki bez podstawy prawnej. Podstawowym sposobem postępowania Zakładu w przypadku nienależnie opłaconej składki jest jej zaliczenie na poczet innych zaległości płatnika. Na wniosek płatnika, ZUS ma obowiązek zastosować alternatywną metodę rozliczenia z płatnikiem: zwrot płatnikowi kwoty nienależnie opłaconej składki.

Upływ określonego w zakwestionowanym przepisie 5-letniego terminu zamyka uprawnionemu możliwość dochodzenia zwrotu nienależnie opłaconej składki. Natomiast Zakład pozostawał obowiązany dokonać zaliczenia składki na poczet innych lub przyszłych zobowiązań składkowych płatnika. W niektórych stanach faktycznych, np. ze względu na brak zaległości płatnika, jedynym możliwym sposobem rozliczenia nienależnie opłaconej składki jest jej zwrot płatnikowi. Dochodzenie zwrotu należności przed ZUS i instancjami odwoławczymi może jednak potrwać dłużej niż pięć (lub nawet dziesięć) lat.

W sprawie zróżnicowania długości terminów, w których możliwe jest rozliczenie wzajemnych należności przez płatnika (5 lat) i ZUS (10 lat), Trybunał ustalił, że Zakład i płatnik reprezentują wspólną cechę istotną: są stronami stosunku ubezpieczenia społecznego - rozliczającymi wzajemne należności. Trybunał nie stwierdził okoliczności uzasadniających różnicowanie sytuacji Zakładu i płatnika (ubezpieczonego) w tym zakresie.

Ponadto, Trybunał stwierdził, że na gruncie zakwestionowanego przepisu ma również miejsce różnicowanie wynikające z samej konstrukcji 5-letniego terminu. Konstrukcja ta powoduje, że prawa majątkowe płatnika (ubezpieczonego) okazują się iluzoryczne np. w sytuacji sporu o istnienie podstawy obowiązku składkowego, ponieważ nawet przy ich należytym dochodzeniu przed właściwym organem, niezawiniony przez płatnika (ubezpieczonego) upływ czasu prowadzi do wygaśnięcia tych praw - niezależnie od korzystnego dla płatnika rozstrzygnięcia sporu, co jest niedopuszczalne.

T.Sz., TK