Wpływ czynników szkodliwych: chemicznych, fizycznych, biologicznych, uczulających (alergenów), rakotwórczych, oraz sposób wykonywania pracy określa się mianem narażenia zawodowego.

Przy analizie czynników szkodliwych dla zdrowia bada się m.in.:

• rodzaj czynnika,
• wartość stężeń lub natężeń czynników,
• okres kontaktu,
• drogę szerzenia się,
• mechanizm działania.

Przy sposobie wykonywania pracy określa się stopień obciążenia wysiłkiem fizycznym i narażenia poprzez to obciążenie narządów i układów organizmu ludzkiego.

By chorobę pracownika zakwalifikować do chorób zawodowych, musi istnieć wyraźny związek przyczynowy między uszczerbkiem na zdrowiu, którego doświadczył pracownik, a rodzajem i warunkami wykonywanej pracy.


Rozpoznanie choroby zawodowej

Podejrzenie lub rozpoznanie choroby zawodowej może nastąpić u pracownika nadal zatrudnionego lub u byłego pracownika, po zakończeniu pracy w narażeniu zawodowym, nie później jednak niż w czasie określonym w wykazie chorób. Wykaz ten prezentujemy w osobnym tekście.

Każdy przypadek choroby zawodowej lub podejrzenie jej wystąpienia zgłasza:

• właściwemu państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu oraz
• właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy

pracodawca, który zauważył objawy takiej choroby.

Obowiązkowo zgłoszenia dokonuje lekarz lub lekarz stomatolog, który podczas wykonywania badań u pracownika stwierdzi lub poweźmie podejrzenie choroby zawodowej, a także lekarz weterynarii, który zauważy u pracownika mającego kontakt z chorymi zwierzętami objawy mogące świadczyć o chorobie.

Podejrzenie choroby zawodowej może też zgłosić sam pracownik lub były pracownik, przy czym pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną.

Zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej dokonuje się na specjalnym formularzu (stanowiącym załącznik do rozporządzenia ministra zdrowia z 1 sierpnia 2002 r. w sprawie sposobu dokumentowania chorób zawodowych i skutków tych chorób; Dz. U. nr 132, poz. 1121), a w przypadku choroby zawodowej o ostrym przebiegu lub podejrzeniu, że choroba była przyczyną śmierci pracownika — dodatkowo w formie telefonicznej.


Obowiązki pracodawcy wobec pracownika z orzeczoną chorobą zawodową

Zgodnie z art. 235 ust. 3 Kodeksu pracy pracodawca, który rozpozna u pracownika chorobę zawodową, powinien:

• ustalić przyczyny powstania choroby oraz charakter i rozmiar zagrożenia, działając w porozumieniu z właściwym organem Państwowej Inspekcji Sanitarnej,
• przystąpić niezwłocznie do usunięcia czynników powodujących powstanie choroby i zastosować inne niezbędne środki zapobiegawcze,
• zapewnić realizację zaleceń lekarskich.

Zakład pracy, w którym występują warunki szkodliwe dla zdrowia, musi prowadzić rejestr zachorowań i podejrzeń o choroby zawodowe. Aby zmniejszyć lub wyeliminować ryzyko występowania tych chorób, pracodawcy są obowiązani przeznaczać czas i środki na prewencję, czyli analizowanie przyczyn zachorowań związanych z warunkami pracy, i na podstawie wyników stosować środki zapobiegawcze.

Wśród środków zapobiegawczych znajdują się m.in.:

• obowiązek pracodawcy polegający na informowaniu pracowników o ryzyku zawodowym,
• obowiązek poddawania się okresowym badaniom lekarskim,
• obowiązek przeniesienia pracownika do innej pracy w razie stwierdzenia objawów wskazujących na powstanie choroby zawodowej.

Przeniesienie następuje na podstawie orzeczenia lekarza w terminie i na czas określony w orzeczeniu. Jeśli zmiana stanowiska pracy spowoduje obniżenie wynagrodzenia, pracownikowi przysługuje dodatek wyrównawczy na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy.

Pracodawca jest również zobowiązany przesłać zawiadomienie o skutkach choroby zawodowej do właściwego instytutu medycyny pracy oraz do właściwego państwowego inspektora sanitarnego.


Jednostki orzecznicze

Zakład pracy nie jest uprawniony do oceny, czy dane schorzenie jest, czy nie jest chorobą zawodową. Orzecznictwem w tej sprawie zajmują się lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne i pracujący w jednej z jednostek orzeczniczych I i II stopnia.

Jednostkami orzeczniczymi I stopnia są:

• poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy,
• poradnie i kliniki chorób zawodowych akademii/uniwersytetów medycznych,
• poradnie chorób zakaźnych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy albo przychodnie i oddziały chorób zakaźnych poziomu wojewódzkiego — w zakresie chorób zawodowych zakaźnych i pasożytniczych,
• jednostki organizacyjne zakładów opieki zdrowotnej, w których nastąpiła hospitalizacja — w zakresie rozpoznawania chorób zawodowych u pracowników hospitalizowanych z powodu wystąpienia ostrych objawów choroby.

Jednostkami orzeczniczymi II stopnia są:

• jednostki badawczo-rozwojowe w dziedzinie medycyny pracy.

Procedura uznania choroby za zawodową

Powiatowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, wszczyna postępowanie i kieruje pracownika, którego dotyczy podejrzenie, na badanie do jednostki orzeczniczej, gdzie o chorobie zawodowej lub braku podstaw do jej rozpoznania orzeka lekarz.

Inspektor sanitarny powiadamia o zaistniałej sytuacji pracodawcę i jednostkę podstawową służby medycyny pracy, która sprawuje opiekę zdrowotną nad pracownikiem.

Lekarz na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej bądź braku symptomów czy śladów wskazujących na jej istnienie.

Jeżeli zakres informacji zawartych w dokumentacji jest niewystarczający do wydania orzeczenia, lekarz może wystąpić o jego uzupełnienie do:
1) pracodawcy:

• o dane na temat przebiegu zatrudnienia, organizacji pracy zawodowej pracownika, w tym pracy w godzinach nadliczbowych,
• o informacje o narażeniu zawodowym, obejmujące wyniki pomiarów czynników szkodliwych wykonanych na stanowiskach pracy, stosowane przez pracownika środki ochrony indywidualnej,
• o przekazanie próbek substancji, z którą pracownik miał do czynienia;

2) lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikiem — o dokumentację medyczną pracownika z wynikami przeprowadzonych badań profilaktycznych;
3) lekarza ubezpieczenia zdrowotnego lub innego lekarza prowadzącego leczenie pracownika — o dokumentację medyczną w zakresie niezbędnym do rozpoznania choroby zawodowej;
4) właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego — o ocenę narażenia zawodowego na podstawie dokumentacji archiwalnej oraz informacji udostępnianej na jego wniosek w odniesieniu do zakładów pracy, które uległy likwidacji;
5) pracownika — o uzupełnienie wywiadu zawodowego przeprowadzonego wcześniej przez lekarza lub inspektora sanitarnego wydającego skierowanie na badanie w celu rozpoznania choroby zawodowej.

Orzeczenie lekarskie przesyła się właściwemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu, pracownikowi oraz osobie zgłaszającej podejrzenie choroby zawodowej. Gdy orzeczenie zostało wydane przez lekarza z jednostki orzeczniczej II stopnia, wysyła się je również jednostce I stopnia.


Odwołanie od orzeczenia lekarskiego

Pracownik, który nie zgadza się z treścią orzeczenia, może w ciągu 14 dni od daty otrzymania orzeczenia wystąpić z wnioskiem do jednostki orzeczniczej II stopnia o ponowne przeprowadzenie badań. Wniosek składa się za pośrednictwem jednostki I stopnia zatrudniającej lekarza, który wydał orzeczenie. Jednostka orzecznicza zawiadamia o tym właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Orzeczenie wydane w wyniku powtórnego badania jest ostateczne.

Na podstawie tego orzeczenia właściwy ze względu na siedzibę zakładu pracy powiatowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej lub braku podstaw do jej stwierdzenia i przesyła ją:

• pracownikowi,
• pracodawcy lub pracodawcom zatrudniającym pracownika w warunkach, które mogły spowodować skutki zdrowotne uzasadniające postępowanie w sprawie rozpoznania i stwierdzenia choroby zawodowej,
• jednostce orzeczniczej zatrudniającej lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie,
• właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy.

Od decyzji wydanej przez powiatowego inspektora sanitarnego można odwołać się do właściwego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, a decyzję tego organu można zaskarżyć do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Powiatowy inspektor sanitarny lub wojewódzki inspektor sanitarny w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej stała się ostateczna, sporządza kartę stwierdzenia choroby zawodowej i przesyła ją do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera w Łodzi. Wojewódzki inspektor sanitarny przesyła ww. kartę państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu.


Przysługujące świadczenia

Z tytułu choroby zawodowej przysługują świadczenia, o których piszemy szerzej w artykule poświęconym temu zagadnieniu: Świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.


Podstawa prawna

1) Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy (Dz. U. z 1998 r., nr 21, poz. 94 z późn. zm.)
2) Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869)

Magdalena Stec
(aktualizacja: 4 maja 2010 r.)