WINA…

Podstawową powinnością płatnika składek i ubezpieczonego jest opłacanie należności z tytułu składek. Niedopełnienie tego obowiązku może nie tylko drogo kosztować, ale też stać się źródłem uciążliwych dla dłużnika konsekwencji prawnych.

O podstawowych powinnościach płatników składek i ubezpieczonych piszemy tutaj.

Płatnik składek, który ma określone obowiązki wobec ubezpieczonego (np. zgłoszenie go do ubezpieczenia, obliczanie i finansowanie składek, informowanie ZUS o zmianach itp.), powinien realizować je w przewidzianych przepisami terminach, rzetelnie i uczciwie. Czasem jednak zdarza się, że dochodzi na tym gruncie do nadużyć. Składki nie są płacone lub wpływają w zaniżonej wysokości. Jest wina — musi być…

…I KARA

Jak ZUS karze płatników składek i ubezpieczonych, którzy nie wywiązują się z określonych prawem zadań?

Grzywna

Zgodnie z art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych karze grzywny do 5 000 zł podlega płatnik lub osoba zobowiązana do działania w jego imieniu, jeżeli:

• nie dopełnia obowiązku terminowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie,
• nie zgłasza wymaganych ustawą danych lub zgłasza nieprawdziwe dane albo udziela w tych sprawach nieprawdziwych wyjaśnień lub odmawia ich udzielenia,
• udaremnia lub utrudnia przeprowadzenie kontroli,
• nie dopełnia obowiązku wypłacania świadczeń z ubezpieczeń społecznych i zasiłków finansowanych z budżetu państwa albo wypłaca je nienależnie,
• nie prowadzi dokumentacji związanej z obliczaniem składek oraz z wypłatą świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
• nie dopełnia obowiązku przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów miesięcznych w przewidzianym terminie,
• nie stwierdza nieprawidłowości w imiennym raporcie miesięcznym w terminie do 30 kwietnia następnego roku kalendarzowego (art. 41 ust. 7 ww. ustawy),
• nie dopełnia obowiązku przekazywania dokumentów związanych z ubezpieczeniami poprzez transmisję danych w formie dokumentu elektronicznego z oprogramowania (w przypadku pracodawców zatrudniających więcej niż 5 osób) albo w formie dokumentu pisemnego według ustalonego wzoru bądź w formie wydruku z oprogramowania (w przypadku pracodawców rozliczających składki za nie więcej niż 5 osób).

Karze grzywny podlega również ten, kto dopuszcza się wymienionych czynów przy opłacaniu składek lub dokonywaniu wpłat z innych tytułów, do których poboru obowiązany jest ZUS.

Wniosek w sprawie nałożenia grzywny w trybie ustawy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia ZUS kieruje do właściwego sądu grodzkiego.

Odsetki za zwłokę

W myśl art. 23 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nalicza się od płatnika odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w Ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, z późn. zm.).

Odsetek za zwłokę nie nalicza się, jeżeli ich wysokość nie przekracza kwoty 6,60 zł.

Płatnik jest zobowiązany do obliczania odsetek, bez wezwania ZUS, oraz ich wpłaty wraz z kwotą należności głównej. Odsetki za zwłokę nalicza się odrębnie od nieopłaconych należności za każdy okres rozliczeniowy (art. 53 § 3 oraz 55 § 1 i § 2 ustawy Ordynacja podatkowa).

Odsetki za zwłokę naliczane są za okres:

• od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności należności,
• do dnia wpłacenia gotówki w placówce pocztowej lub w banku albo do dnia obciążenia rachunku bankowego płatnika kwotą składki włącznie.

Opłata dodatkowa

Według art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości Zakład może wymierzyć płatnikowi dodatkową opłatę do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek.

Opłatę dodatkową ZUS może również naliczyć w przypadku nieprzekazania w terminie albo przekazania nieprawidłowo sporządzonych dokumentów ubezpieczonych (zgłoszeniowych lub rozliczeniowych) oraz płatniczych, co skutkuje opóźnieniem w przekazaniu składek do OFE.

ZUS wymierza opłatę dodatkową w drodze decyzji, od której płatnikowi przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (patrz poniżej).

Płatnik ma obowiązek uiścić opłatę dodatkową w najbliższym terminie opłacania składek przypadającym po uprawomocnieniu się decyzji Zakładu.

Postępowanie egzekucyjne

ZUS może dochodzić należności z tytułu składek na drodze przymusowego postępowania egzekucyjnego (art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata (czyli tzw. należności z tytułu składek) nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.

Należności te podlegają zaspokojeniu w drodze postępowania egzekucyjnego w administracji przed innymi wierzytelnościami, z wyjątkiem kosztów egzekucyjnych, należności za pracę, należności alimentacyjnych oraz rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, a także kosztów ostatniej choroby i kosztów pogrzebu dłużnika, w wysokości odpowiadającej miejscowym zwyczajom.

Egzekucja należności z tytułu składek może być prowadzona przez:

• dyrektora oddziału ZUS lub naczelnika Urzędu Skarbowego,
• komornika sądowego.

Odsetki za zwłokę, dodatkowa opłata oraz koszty egzekucyjne finansowane są w całości z własnych środków przez płatnika składek.

Jeżeli ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek, np. w sytuacji gdy:

• dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku, lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
• sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe,
• wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
• naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
• jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne,

wówczas ZUS umorzy w całości lub w części składki, a wraz z nimi odsetki za zwłokę, opłatę dodatkową i koszty upomnienia.

Hipoteka i zastaw

Zakład Ubezpieczeń Społecznych może dokonać zabezpieczenia na majątku dłużnika przez ustanowienie:

• hipoteki na nieruchomości lub
• zastawu skarbowego.

Zgodnie z art. 26 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność zobowiązanego są wystawione przez ZUS dokumenty stwierdzające istnienie należności składkowych oraz określające ich wysokość.

Jeżeli nieruchomość nie posiada księgi wieczystej, ZUS może wystąpić z wnioskiem o jej założenie, także wtedy gdy dłużnikiem jest państwowa jednostka organizacyjna niebędąca jednostką budżetową.

Dla zabezpieczenia należności z tytułu składek Zakładowi przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika. Podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego.

Przedmiotem hipoteki przymusowej może być:

• część ułamkowa nieruchomości, jeżeli stanowi udział dłużnika,
• nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka,
• nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej wspólników spółki cywilnej lub część ułamkowa nieruchomości stanowiąca udział wspólników spółki cywilnej — w przypadku gdy dłużnikiem jest spółka,
• użytkowanie wieczyste, w tym budynki i inne urządzenia znajdujące się na nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania wieczystego i będące własnością użytkownika wieczystego,
• spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego,
• spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,
• prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej (prawo do lokalu mieszkalnego w domu budowanym przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka spółdzielni),
• wierzytelność zabezpieczona hipoteką.

Jeżeli z dowodów zgromadzonych w postępowaniu wynika, że dane zobowiązanie płatnika może zostać niewykonane (nieopłacone), wówczas ZUS ma prawo żądać od niego wyjawienia nieruchomości i innych przysługujących mu praw majątkowych, które mogą być przedmiotem hipoteki lub zastawu.

Analogiczne żądanie może być stosowane również wobec:

• małżonka, następców prawnych i osób trzecich odpowiadających za zaległości dłużnika,
• osób, które pobrały nienależne świadczenia, płatników składek lub innych podmiotów zobowiązanych do zwrotu nienależnych świadczeń.

Wyjawienia dokonuje się w formie oświadczenia składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. ZUS lub kierownik terenowej jednostki organizacyjnej będącej jednocześnie organem egzekucyjnym jest obowiązany uprzedzić o tym dłużnika przed odebraniem oświadczenia.

Hipoteka, według Ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361, z późn. zm.), obejmuje nieruchomość wraz z przynależnościami i utrzymuje się na niej jako na całości aż do zupełnego wygaśnięcia wierzytelności, którą zabezpiecza.

Oprócz wnioskowania o ustanowienie hipoteki na nieruchomości nierzetelnego płatnika ZUS może także złożyć wniosek do Urzędu Skarbowego o ustanowienie zastawu skarbowego.

Prawo zastawu może być ustanowione na wszystkich będących własnością dłużnika lub współwłasnością dłużnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych. Do zastawu stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 27) oraz ustawy Ordynacja podatkowa.

Podstawą wpisu zastawu jest doręczenie decyzji ustalającej wysokość zobowiązania i określającej odpowiedzialność osób trzecich.

Zarówno zastaw, jak i hipoteka powstają z dniem wpisu zastawu do rejestru zastawów skarbowych, a hipoteki do księgi wieczystej.

Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat (licząc od dnia, w którym stały się wymagalne). Wyjątek stanowią tu należności zabezpieczone hipoteką lub zastawem — nie ulegają one przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z zakresu ubezpieczeń społecznych

Szczególnie oporni dłużnicy muszą liczyć się z sankcjami przewidzianymi przepisami prawa karnego.

Jak wynika z art. 218 i 219 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.), osoba, która:

• wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego lub
  
• narusza przepisy prawa o ubezpieczeniach społecznych, nie zgłaszając, nawet za zgodą zainteresowanego, wymaganych danych albo zgłaszając nieprawdziwe dane mające wpływ na prawo do świadczeń albo ich wysokość,

podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Grzywną, ograniczeniem wolności lub więzieniem do roku zostanie ukarany pracodawca naruszający prawa pracownika i odmawiający ponownego przyjęcia do pracy, o której przywróceniu orzekł właściwy organ.

Jeżeli ten sam pracodawca, zobowiązany orzeczeniem sądu do wypłaty wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia ze stosunku pracy, obowiązku tego nie realizuje, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

W razie nieopłacania składek na ubezpieczenia społeczne ZUS może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa polegającego na zagarnięciu mienia. W myśl art. 284 Kodeksu karnego płatnik, który przywłaszcza część składki finansowanej przez ubezpieczonego, podlega karze ograniczenia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika

W przypadku gdy działania podejmowane przez Zakład względem dłużnika nie przynoszą skutku (zadłużenie nie maleje), ZUS ma możliwość złożenia do sądu upadłościowego (tj. sądu rejonowego — sądu gospodarczego) wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika.

Z wnioskiem o ogłoszenie upadłości występuje dyrektor oddziału ZUS. Postanowienie w sprawie ogłoszenia upadłości sąd wydaje w terminie 2 miesięcy od daty złożenia wniosku.

W myśl Ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 60, poz. 535, z późn. zm.) upadłość może być orzeczona wobec:

• dłużnika niewypłacalnego, czyli takiego, który będąc przedsiębiorcą, nie reguluje wymagalnych zobowiązań, oraz
• dłużnika, będącego osobą prawną albo jednostką nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, a który wprawdzie na bieżąco wykonuje zobowiązania, ale przekraczają one wartość jego majątku.

Wniosek o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej lub pełnienia określonej funkcji

Zgodnie z art. 373 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze ZUS może wystąpić do sądu upadłościowego o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu na okres od 3 do 10 lat.

Orzeczenie takie może być wydane wobec osoby, która ze swej winy:

• będąc do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie złożyła w terminie 2 tygodni od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie upadłości,
• po ogłoszeniu upadłości nie wydała lub nie wskazała majątku, ksiąg handlowych, korespondencji lub innych dokumentów upadłego, do których wydania lub wskazania była zobowiązana z mocy ustawy,
• po ogłoszeniu upadłości ukrywała, niszczyła lub obciążała majątek wchodzący w skład masy upadłości,
• jako upadły w toku postępowania upadłościowego nie wykonała innych obowiązków ciążących na niej z mocy ustawy lub orzeczenia sądu albo sędziego-komisarza, albo też w inny sposób utrudniała postępowanie,

a także w odniesieniu do osoby, wobec której:

• już co najmniej raz ogłoszono upadłość, z umorzeniem jej długów po zakończeniu postępowania upadłościowego,
• ogłoszono upadłość nie dawniej niż 5 lat przed ponownym ogłoszeniem upadłości.

Wszczęcie postępowania następuje wyłącznie na wniosek, który może złożyć ZUS jako wierzyciel.

Przy orzekaniu pozbawienia prawa prowadzenia działalności gospodarczej lub pełnienia określonej funkcji sąd bierze pod uwagę stopień winy oraz skutki podejmowanych działań, w szczególności obniżenie wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli.

W myśl art. 374 ww. ustawy sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności gospodarczej wobec dłużnika będącego osobą fizyczną, także jeżeli niewypłacalność dłużnika jest następstwem jego celowego działania lub rażącego niedbalstwa.

Zastrzeżenie:
Nie orzeka się zakazu, jeżeli postępowanie w sprawie nie zostało wszczęte w terminie roku od umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Wykluczenie wykonawcy z postępowania o uzyskanie zamówienia publicznego

Warunkiem uczestniczenia w przetargach jest nieposiadanie zaległości m.in. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne.

Jak ostrzega ZUS, przedsiębiorca ubiegający się o zamówienie publiczne w drodze przetargu publicznego, zalegający z zapłatą należności z tytułu składek, może liczyć się z tym, że zostanie z tego powodu wykluczony z postępowania o udzielenie zamówienia (art. 24 ust. 1 pkt 3 Ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych; Dz. U. z 2004 r. Nr 19, poz. 177, z późn. zm.).

Wniosek o wpis do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych

W uzasadnionych przypadkach ZUS jest uprawniony do skierowania do sądu rejestrowego wniosku o wpis uporczywego dłużnika do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych (Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym; Dz. U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209, z późn. zm.).

Na wniosek wierzyciela (tu: Zakładu) sąd rejestrowy dokonuje wpisu:

• osób fizycznych wykonujących działalność gospodarczą, jeżeli ogłoszono ich upadłość lub jeżeli wniosek o ogłoszenie ich upadłości został prawomocnie oddalony z tego powodu, że majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania albo umorzono prowadzoną przeciwko nim egzekucję sądową lub administracyjną z uwagi na fakt, iż z egzekucji nie uzyska się sumy wyższej od kosztów egzekucyjnych,
• wspólników ponoszących odpowiedzialność całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki (z wyłączeniem komandytariuszy w spółce komandytowej), jeżeli ogłoszono jej upadłość,
• dłużników, którzy zostali zobowiązani do wyjawienia majątku w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu egzekucyjnym,
• osób, które przez sąd upadłościowy zostały pozbawione prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia określonej funkcji.

(art. 55 ww. ustawy).

Na wniosek wierzyciela do rejestru wpisuje się dłużnika, który w terminie 30 dni od daty wezwania do spełnienia świadczenia nie zapłacił należności stwierdzonej tytułem wykonawczym.

Dla osoby, której dane umieszczono w rejestrze, może to stanowić przeszkodę np. w uzyskaniu kredytu lub pozyskaniu środków z funduszy Unii Europejskiej.

Wpisy dokonane w rejestrze dłużników niewypłacalnych podlegają wykreśleniu z urzędu po upływie 10 lat.

Sąd rejestrowy z urzędu wykreśla wpisy z rejestru w razie uchylenia lub zmiany postanowienia, na którego podstawie wpisy były dokonane. Wpisy te, jak również wpisy wykreślone w całości, nie podlegają ujawnieniu.


ODWOŁANIE OD DECYZJI ZUS

Od decyzji Zakładu ubezpieczony ma prawo odwołać do właściwego sądu (okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych) w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie takie można też złożyć w przypadku niewydania przez ZUS decyzji w terminie 2 miesięcy od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub inne roszczenia.

Odwołanie wnosi się na piśmie do jednostki organizacyjnej Zakładu, która wydała decyzję, lub do protokołu sporządzonego przez tę jednostkę, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji ZUS.

Jeżeli Zakład uzna odwołanie za słuszne, w terminie do 30 dni zmienia lub uchyla decyzję. W tym wypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Jeśli odwołanie nie zostaje w całości lub w części uwzględnione, Zakład przekazuje sprawę do sądu (ma na to miesiąc).

Od wyroku sądu okręgowego można odwołać się do sądu apelacyjnego — na złożenia apelacji zainteresowany ma 2 tygodnie od doręczenia wyroku z uzasadnieniem.

Należy pamiętać, że od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmownej, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, odwołanie nie przysługuje.

Strona może jedynie wnieść wniosek do prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra.


PODSTAWA PRAWNA

1) Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 r. Nr 137, poz. 887, z późn. zm.),
2) Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, z późn. zm.),

3) Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361, z późn. zm.),
4) Ustawa z dnia 6 czerwca 1997r. Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.),
5) Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 60, poz. 535, z późn. zm.),
6) Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 19, poz. 177, z późn. zm.),
7) Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209, z późn. zm.).

W tekście wykorzystano materiały ze strony www.zus.pl.

Magdalena Stec