Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 218 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 24 ust. 1, a także art. 98 ust. 1 pkt 1 i art. 98 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych są niezgodne z art. 2 konstytucji, z art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego 22 listopada 1984 r. w Strasburgu, a także z art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r.

Zaskarżone przepisy za ten sam czyn dopuszczają wobec tej samej osoby fizycznej odpowiedzialność za przestępstwo i dodatkową opłatę, o której mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W efekcie za nieopłacenie bądź opłacenie w nienależytej wysokości składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne lub innych składek ZUS mógł wymierzyć dodatkową opłatę w wysokości do 100 proc. nieopłaconych składek. Ponadto sąd mógł ukarać za określone w tych przepisach wykroczenie, a nawet wymierzyć jedną z kar przewidzianych w art. 218 § 1 kodeksu karnego.

W ocenie Trybunału, dodatkowa opłata określona w art. 24 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mimo swojej nazwy, nie ma na celu zrekompensowania ZUS nieopłacenia w terminie składek (tę funkcję pełnią odsetki od zaległych składek). Jest natomiast rodzajem tzw. kary administracyjnej, która pełni funkcję dyscyplinującą, zbliżoną do funkcji kar za wykroczenie lub przestępstwo.

Trybunał stwierdził, że zaskarżone przepisy dopuszczają "podwójne" ukaranie nierzetelnego płatnika za ten sam czyn, naruszając tym samym wyprowadzoną z art. 2 konstytucji zasadę stanowiącą, że nie można orzekać dwa razy w tej samej sprawie, przeciw temu samemu oskarżonemu. Zasada ta jest też wyrażona wprost w wiążących Polskę umowach międzynarodowych: Protokole 7 do Konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności oraz Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych.

Trybunał Konstytucyjny postanowił odroczyć utratę mocy obowiązującej przepisów na maksymalny dopuszczalny czas (18 miesięcy), aby nie dopuścić do stanu prawnego, w którym nieopłacenie składek do ZUS nie byłoby zabezpieczone żadną sankcją ze szkodą dla interesu ubezpieczonych, ZUS, a także budżetu państwa. W okresie odroczenia ustawodawca powinien doprowadzić do takiej zmiany w prawie, aby przy istnieniu sankcji za uchylenie się od obowiązku opłacania składek, nie mogło dochodzić do wielokrotnego karania płatników będących osobami fizycznymi za ten sam czyn.

T.Sz.