Zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i wolontariacie mianem działalności publicznej określa się działalność społecznie użyteczną prowadzoną przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych (art. 3 ust. 1 ww. ustawy).

Zadania publiczne, o których mowa w przepisach, obejmują swoim zakresem:

• pomoc społeczną, pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywanie szans tych rodzin i osób,
• zapewnienie zorganizowanej opieki byłym żołnierzom zawodowym, którzy uzyskali uprawnienie do emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej, inwalidom wojennym i wojskowym oraz kombatantom,
• działalność charytatywną,
• podtrzymywanie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej,
• działalność na rzecz mniejszości narodowych,
• ochronę i promocję zdrowia,
• działania na rzecz osób niepełnosprawnych,
• promocję zatrudnienia i aktywizację zawodową osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy,
• upowszechnianie i ochronę praw kobiet oraz działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn,
• promocję i organizację wolontariatu,
• działalność wspomagającą rozwój gospodarczy, zwłaszcza rozwój przedsiębiorczości,
• naukę, edukację, oświatę i wychowanie, a także krajoznawstwo i wypoczynek dzieci i młodzieży,
• upowszechnianie kultury fizycznej i sportu,
• działalność wspomagającą rozwój wspólnot i społeczności lokalnych,
• ekologię i ochronę zwierząt oraz ochronę dziedzictwa przyrodniczego,
• kulturę, sztukę, ochronę dóbr kultury i tradycji,
• utrzymanie porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przeciwdziałanie patologiom społecznym,
• upowszechnianie wiedzy i umiejętności na rzecz obronności państwa,
• ratownictwo i ochronę ludności,
• pomoc ofiarom katastrof, klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych i wojen w kraju i za granicą,
• upowszechnianie i ochronę wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich,
• działania na rzecz integracji europejskiej oraz rozwijanie kontaktów i współpracy między społeczeństwami,
• upowszechnianie i ochronę praw konsumentów,
• działalność wspomagającą technicznie, szkoleniowo, informacyjnie lub finansowo organizacje pozarządowe.

Kto może prowadzić działalność pożytku publicznego?

Działalność taką mogą prowadzić:

1) wszystkie organizacje pozarządowe, czyli osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej (w tym fundacje i stowarzyszenia), które nie są jednostkami sektora finansów publicznych i które nie działają w celu osiągnięcia zysku;

Zastrzeżenie:
Wśród tych organizacji tylko organizacje pożytku publicznego mają przyznane szczególne przywileje, zwłaszcza w sferze podatkowej.

2) osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Polsce, o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego;

3) stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego.

Zastrzeżenie:
Organy administracji publicznej mogą prowadzić działalność pożytku publicznego wyłącznie we współpracy z organizacjami pozarządowymi lub innymi podmiotami uprawnionymi do podejmowania działań w tym zakresie. W tym celu organ stanowiący jednostki administracji publicznej uchwala roczny program współpracy (patrz: poniżej).


Kogo nie obejmują przepisy ustawy, czyli jakie podmioty nie mogą uzyskać statusu organizacji pożytku publicznego?

Przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego nie stosuje się do:

• partii politycznych,
• związków zawodowych i organizacji pracodawców,
• samorządów zawodowych,
• fundacji, których jedynym fundatorem jest Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego, chyba że majątek tej fundacji nie jest w całości mieniem państwowym, mieniem komunalnym lub gdy fundacja prowadzi działalność statutową w zakresie bądź na rzecz nauki,
• fundacji utworzonych przez partie polityczne,
• klubów sportowych (spółek) działających na podstawie przepisów o kulturze fizycznej (Dz. U. z 2001 r. Nr 81, poz. 889, z późn. zm.),
• zlecania realizacji zadań w zakresie opieki nad Polonią i Polakami za granicą finansowanych ze środków budżetu państwa w części, której dysponentem jest szef Kancelarii Senatu.

Czy działalność pożytku publicznego jest działalnością gospodarczą?

Statutowa działalność organizacji pozarządowych oraz kościelnych osób prawnych i stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego w części obejmującej działalność pożytku publicznego nie jest działalnością gospodarczą i może być prowadzona jako działalność nieodpłatna lub odpłatna.

Zastrzeżenie:
Wyjątek stanowi odpłatna działalność pożytku publicznego, w przypadku której:

• wynagrodzenie za wykonywane zadania jest w stosunku do działalności danego rodzaju wyższe niż to, jakie wynika z kalkulacji bezpośrednich kosztów tej działalności, lub
• wynagrodzenie osób fizycznych z tytułu zatrudnienia przy wykonywaniu statutowej działalności nieodpłatnej i odpłatnej przekracza 1,5-krotność przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w sektorze przedsiębiorstw ogłoszonego przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za rok poprzedni.

Taka działalność pożytku publicznego jest działalnością gospodarczą.

Co istotne — ustawa wyklucza możliwość prowadzenia przez organizacje pozarządowe odpłatnej działalności pożytku publicznego i działalności gospodarczej w odniesieniu do tego samego przedmiotu działalności.


Czym różnią się nieodpłatna i odpłatna działalność pożytku publicznego?

Działalnością nieodpłatną jest działalność statutowa organizacji, za którą nie jest pobierane wynagrodzenie.

Działalność odpłatna to działalność w zakresie wykonywania zadań należących do sfery zadań publicznych, za którą organizacja pozarządowa lub podmiot uprawniony do prowadzenia działalności pożytku publicznego pobiera wynagrodzenie.

Zastrzeżenie:
Wynagrodzenie nie powinno przekraczać kwoty wynikającej z kalkulacji bezpośrednich kosztów tej działalności — w przeciwnym razie działalność pożytku publicznego staje się działalnością gospodarczą.

Odpłatną działalnością pożytku publicznego jest również:

• sprzedaż towarów lub usług wytworzonych bądź świadczonych przez osoby bezpośrednio korzystające z działalności pożytku publicznego, w szczególności w zakresie rehabilitacji oraz przystosowania do pracy zawodowej osób niepełnosprawnych (np. sprzedaż przedmiotów przygotowanych przez osoby niepełnosprawne podczas zajęć prowadzonych przez organizację pozarządową),
• sprzedaż przedmiotów darowizny na cele prowadzenia działalności pożytku publicznego.

Dochód z działalności odpłatnej powinien służyć wyłącznie realizacji zadań należących do sfery zadań publicznych lub celów statutowych, związanych z działalnością pożytku publicznego.

Warto dodać, że prowadzenie nieodpłatnej i odpłatnej działalności pożytku publicznego wymaga rachunkowego wyodrębnienia tych form działalności w stopniu umożliwiającym określenie przychodów, kosztów i wyników.


Jak przebiega i na czym polega współpraca organizacji pozarządowych i organów władzy państwowej w zakresie działalności pożytku publicznego?

Organy administracji publicznej, które chcą realizować zadania ze sfery zadań pożytku publicznego, zobowiązane są do współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi uprawnionymi do tej działalności podmiotami.

Współpraca ta — jak wskazuje ustawa — może odbywać się w następujących formach:

• zlecania organizacjom pozarządowym i innym uprawnionym podmiotom realizacji określonych zadań publicznych,
• wzajemnego informowania się o planowanych kierunkach działalności i współdziałania w celu zharmonizowania tych kierunków,
• konsultowania z podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących ich działalności statutowej,
• tworzenia wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym.

Zlecanie realizacji zadań publicznych obejmuje:

• powierzanie wykonywania zadań publicznych wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji oraz
• wspieranie takich zadań wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji.

Powierzanie i wspieranie zadań, o których mowa powyżej, odbywa się zazwyczaj po przeprowadzeniu otwartego konkursu ofert. W konkursie takim mogą wziąć udział organizacje pozarządowe, kościelne osoby prawne, stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, spółdzielnie socjalne oraz jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane.

Zastrzeżenie:
Otwartego konkursu ofert nie organizuje się, gdy:

• dane zadania można zrealizować skuteczniej w inny sposób, zwłaszcza poprzez zakup usług w trybie określonym w przepisach o zamówieniach publicznych;
• ustawy szczególne (np. ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, o zakładach opieki zdrowotnej) przewidują odmienny tryb powierzania zadań publicznych podmiotom spoza sfery władzy publicznej.

Organizacje pozarządowe, kościelne osoby prawne i stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego mogą z własnej inicjatywy złożyć ofertę wykonania zadania publicznego. W takiej sytuacji organ administracji publicznej rozpatruje celowość realizacji zadania przez danego oferenta oraz informuje go o podjętej decyzji lub w przypadku stwierdzenia celowości — o trybie zlecenia zadania publicznego.

Na rozpatrzenie oferty i podjęcie decyzji organ administracji publicznej ma dwa miesiące.


Procedura ubiegania się o realizację zadania publicznego

1) Ogłoszenie o konkursie

Organ administracji publicznej ogłasza otwarty konkurs ofert z co najmniej 30-dniowym wyprzedzeniem. Ogłoszenie to zamieszcza się, w zależności od rodzaju zadania, w dzienniku o zasięgu ogólnopolskim lub lokalnym oraz Biuletynie Informacji Publicznej, a także w siedzibie organu administracji publicznej w miejscu przeznaczonym na zamieszczanie ogłoszeń.

Ogłoszenie powinno zawierać informacje o:

• rodzaju zadania, które ma zostać powierzone lub ma być wspierane,
• wysokości środków publicznych przeznaczonych na realizację tego zadania,
• zasadach przyznawania dotacji,
• terminach i warunkach realizacji zadania,
• terminie składania ofert,
• terminie, trybie i kryteriach stosowanych przy dokonywaniu wyboru oferty,
• zrealizowanych przez organ administracji publicznej w bieżącym roku i w roku poprzednim zadaniach publicznych tego samego rodzaju i związanych z nimi kosztami, ze szczególnym uwzględnieniem wysokości dotacji przekazanych podmiotom wykonującym te zadania.

2) Oferta podmiotu ubiegającego się o wykonywanie zadania

W ofercie powinny się znaleźć:

• zakres rzeczowy zadania publicznego proponowanego do realizacji,
• termin i miejsce realizacji zadania,
• kalkulacja przewidywanych kosztów realizacji zadania,
• informacja o wcześniejszej działalności podmiotu składającego ofertę w zakresie, którego dotyczy zadanie,
• informacja o posiadanych zasobach rzeczowych i kadrowych zapewniających wykonanie zadania, w tym o wysokości środków finansowych uzyskanych na realizację zadania z innych źródeł,
• deklaracja o zamiarze odpłatnego lub nieodpłatnego wykonania zadania.

3) Ocena możliwości realizacji zadania

Przy rozpatrywaniu ofert organ administracji publicznej:

• ocenia możliwość realizacji zadania przez oferenta,
• ocenia przedstawioną kalkulację kosztów realizacji zadania,
• uwzględnia wysokość środków publicznych przeznaczonych na realizację zadania.

Taka sama procedura obowiązuje także w przypadku, gdy do konkursu zostaje zgłoszona tylko jedna oferta.

4) Wyłonienie najkorzystniejszej oferty

Gdy organ administracji publicznej wybierze najlepszą dla siebie ofertę, zleca oferentowi (organizacji pozarządowej lub innemu uprawnionemu podmiotowi) realizację zadania publicznego w drodze umowy. Zgodnie z przepisami umowa wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Umowa o powierzenie lub wspieranie realizacji zadania publicznego może być podpisana na czas realizacji zadania lub na czas określony.

Dokument ten powinien zawierać m.in.:

• zakres zadania publicznego i szczegółowe zasady jego realizacji oraz
• wysokość środków publicznych przekazanych przez organ administracji publicznej w formie dotacji na wykonanie zadania.
  

5) Wykonywanie umowy i kontrola realizacji zadania

Ustawa stanowi, że zadanie publiczne nie może być wykonywane przez podmiot niebędący stroną umowy, chyba że umowa zezwala na wykonanie określonej części zadania przez taki podmiot. Oznacza to, że oferent, z którym organ administracji publicznej podjął współpracę, powinien realizować zadania przewidziane w umowie samodzielnie, a nie za pośrednictwem podwykonawców.

Organizacja pozarządowa lub inny uprawniony podmiot ma obowiązek wyodrębnić w ewidencji księgowej środki otrzymane na realizację umowy.

Organ władzy publicznej zlecający zadanie publiczne dokonuje kontroli i oceny stanu realizacji zadania, efektywności, rzetelności i jakości wykonania, prawidłowości wykorzystania środków publicznych otrzymanych na realizację zadania, a także prowadzenia dokumentacji określonej w przepisach prawa i w postanowieniach umowy.

30 dni po upływie terminu, na który umowa została zawarta, strona umowy realizująca zadanie publiczne jest zobligowana sporządzić sprawozdanie z jego wykonania.


Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873, z późn. zm.).

Magdalena Stec

Zobacz też:
Wolontariat
Organizacje pożytku publicznego