To, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych zmniejszy lub zawiesi twoją emeryturę lub rentę, zależy od kilku czynników. Pierwszym z nich jest rodzaj zarobku.

Co jest zarobkiem, a co nim nie jest?

Na zawieszenie emerytury lub renty, jak również na zmniejszenie ich wysokości, wpływa przychód z tytułu wykonywania działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Jest to w szczególności:

• praca wykonywana w ramach stosunku pracy (na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru),
• praca nakładcza,
• praca wykonywana na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej, umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem Cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, a także współpraca przy wykonywaniu tych umów,
• praca wykonywana na podstawie umowy o dzieło, jeżeli umowę taką emeryt lub rencista zawarł z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy lub jeśli na rzecz tego pracodawcy wykonuje pracę w ramach umowy zawartej z innym podmiotem,
• prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej oraz współpraca przy jej wykonywaniu,
• praca wykonywana w rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych,
• odpłatne pełnienie służby w wojsku, policji, straży pożarnej i innych służbach mundurowych,
• odpłatne świadczenie pracy na podstawie skierowania do pracy, w czasie kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania oraz
• pobieranie stypendium sportowego.

Ponadto, emeryt lub rencista ma obowiązek poinformować ZUS o kwotach pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, a także kwotach świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.

Ważne:
Jeżeli emeryt lub rencista osiąga przychód za granicą w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego, przy rozliczaniu emerytury lub renty przychód ten przyjmuje się w wysokości faktycznie osiągniętej, udokumentowanej zaświadczeniem pracodawcy. Przy ustalaniu równowartości w złotych polskich (PLN) przychodu osiągniętego za granicą, zastosowanie ma kurs przeliczenia walut ogłaszany przez Komisję Administracyjną, obowiązujący w kwartale obejmującym miesiąc, który podlega rozliczeniu.

Do przychodów mających wpływ na zawieszanie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych nie wlicza się:

• przychodów z tytułu wykonywania pracy zarobkowej nieobjętej obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (np. umowa o dzieło u pracodawcy, który nie zatrudnia cię na etacie),
• darowizn i zapomóg,
• praw autorskich i patentowych,
• wynajmu lub dzierżawy nieruchomości albo lokali, chyba że wynajem lub dzierżawa stanowią przedmiot działalności gospodarczej (zastrzeżenie: przy rentach socjalnych takie dochody są zarobkiem).

Nie są zarobkiem alimenty ani zasiłki lub zapomogi z opieki społecznej, a także dochody z gospodarstwa rolnego.

Zastrzeżenie:
Jeśli obejmiesz gospodarstwo większe niż 2 ha przeliczeniowe, a otrzymujesz świadczenie przedemerytalne, zasiłek przedemerytalny lub zasiłek dla bezrobotnych, to tracisz prawo do tych świadczeń.

Jakie świadczenia ZUS może zmniejszyć lub zawiesić?

Gdy emeryt lub rencista osiąga przychód z tytułu działalności objętej obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi, zawieszeniu lub zmniejszeniu podlega:

• emerytura przysługująca osobie, która nie ukończyła wieku 60 lat (kobieta) i 65 lat (mężczyzna),
• renta z tytułu niezdolności do pracy,
• renta rodzinna, do której uprawniona jest jedna osoba,
• część renty rodzinnej, do której uprawniona jest osoba osiągająca przychód,
• renta inwalidy wojskowego, którego niezdolność do pracy nie pozostaje w związku ze służbą wojskową, oraz renta rodzinna po tym inwalidzie,
• renta z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, zaistniałym przed 1 stycznia 2003 r. wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy bądź chorobą zawodową.

Kiedy mniej, a kiedy wcale?

To, ile możesz dorobić na emeryturze i rencie, zależy od wysokości przeciętnego wynagrodzenia, które co kwartał ogłasza prezes Głównego Urzędu Statystycznego. Progi, po przekroczeniu których ZUS zmniejszy lub zawiesi świadczenie, to odpowiednio 70 proc. i 130 proc. kwoty przeciętnego wynagrodzenia.

Jeśli więc twój przychód nie przekracza owych 70 proc., emerytura lub renta jest nadal wypłacana w dotychczasowej wysokości.

Gdy jednak zarobisz więcej niż 70 proc., lecz mniej niż 130 proc. średniej krajowej, twoje świadczenie ulegnie zmniejszeniu – o tyle, o ile przekroczyłeś normę. Co istotne, ustalona jest górna granica tego zmniejszenia. I tak, świadczenie można zmniejszyć maksymalnie o:

• 24 proc. kwoty bazowej obowiązującej przy ostatniej waloryzacji – dla emerytury i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy,
• 18 proc. kwoty bazowej – dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy,
• 20,4 proc. kwoty bazowej – dla renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba.

Ważne:
Świadczenie podlega obcięciu o kwotę maksymalnego zmniejszenia wyłącznie wtedy, gdy przychód osiągnięty przez emeryta lub rencistę, przekraczający 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, jest wyższy od kwoty maksymalnego zmniejszenia.

Jeżeli twoje przychody przewyższą 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, prawo do emerytury lub renty zostanie zawieszone.

Ważne:
O przekroczeniu progu 130 proc. możesz zawiadomić ZUS natychmiast (wówczas świadczenie zostanie zawieszone od razu) lub po zakończeniu roku kalendarzowego. Eksperci radzą: jeśli osiągasz spore zarobki, ale tylko przez kilka miesięcy, to lepiej rozłożyć kwotę na cały rok, bo może się zdarzyć, że w ogóle nie przekroczysz miesięcznego limitu i twoje świadczenie nie będzie zawieszone.

Warto wiedzieć

W przypadku renty rodzinnej, do której uprawnionych jest kilka osób i jedna z nich dorabia, zmniejsza się lub zawiesza tylko część renty przypadającą na tę jedną osobę. Pozostali członkowie rodziny pobierają przysługujące im części świadczenia w dotychczasowej wysokości.

ZUS wyjaśnia:
Kwotę zmniejszenia stanowi różnica między kwotą uzyskanego przychodu a dopuszczalną kwotą przychodu (70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia). Kwota zmniejszenia nie może być jednak wyższa niż kwota maksymalnego zmniejszenia, ustalona proporcjonalnie do liczby uprawnionych osób, a więc np.: ½ z kwoty maksymalnego zmniejszenia w przypadku dwóch uprawnionych osób, z których jedna osiąga przychód, lub ¼ – w przypadku czterech osób uprawnionych, z których jedna osiąga przychód.

Renty wypadkowe i z tytułu choroby zawodowej są zmniejszane i zawieszane na ogólnych zasadach.

Inne zasady obowiązują w odniesieniu do renty socjalnej. Pobierając tę rentę, możesz w miesiącu zarobić maksymalnie 30 proc. średniego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału. Jeśli uzyskasz większy dochód, musisz zawiadomić ZUS i za ten miesiąc renta zostanie zawieszona. Na zawieszenie świadczenia wpływa nie tylko przychód z tytułu zatrudnienia, ale również z tytułu umowy najmu, podnajmu, dzierżawy, poddzierżawy lub innych umów o podobnym charakterze, opodatkowanych na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.

Ważne:
W przypadku renty socjalnej nie przewiduje się zmniejszenia świadczenia.

Aktualne stawki

Przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej:

• w III kwartale 2007 r. – 2703,41 zł.

Kwota bazowa:

• od 1 marca 2007 r. – 2059,92 zł.

Emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy, renta rodzinna, do której uprawniona jest jedna osoba

Kwoty najniższych gwarantowanych świadczeń emerytalno-rentowych – od 1 marca 2006 r. (data ostatniej waloryzacji):

• emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna – 597,46 zł,
• renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy – 459,57 zł,
• renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa – 716,95 zł,
• renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową – 551,48 zł.

Kwoty maksymalnego zmniejszenia – od 1 marca 2006 r.:

• emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy – 413,37 zł,
• renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy – 310,05 zł,
• renta rodzinna dla jednej osoby – 351,38 zł.

Dopuszczalne kwoty limitów:

Graniczne kwoty przychodu za cały 2007 r. wynoszą odpowiednio:

• 22 176, 90 zł – suma kwot przychodu odpowiadających 70 proc. przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń w poszczególnych miesiącach 2007 r.,
• 41 185, 40 zł – suma kwot przychodu odpowiadających 130 proc. przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń w poszczególnych miesiącach 2007 r.

Renta socjalna

Od 1 marca 2006 r. – 501,87 zł

Przychód stanowiący 30 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, którego przekroczenie powoduje zawieszenie wypłaty renty:

Świadczenie przedemerytalne

Od 1 marca 2006 r. – 711,54 zł.

Kwoty przychodu wpływające na zawieszenie lub zmniejszenie świadczeń i zasiłków przedemerytalnych w okresie rozliczeniowym od 1 marca 2006 r.:

Ważne:
Renta szkoleniowa nie przysługuje w razie osiągania jakiegokolwiek przychodu, bez względu na jego wysokość.

Aktualne wysokości stawek można na bieżąco sprawdzać na stronie ZUS.

Przykład:
Trzy lata temu Anna przeszła na wcześniejszą emeryturę, której wysokość stanowi 1400 zł. Od grudnia 2007 r. podjęła pracę. Jej wynagrodzenie wynosi 3400 zł. Co na to ZUS?

Anna nie przekracza górnego limitu przychodu wynoszącego 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (obecnie: 3514,50 zł). Niewątpliwie zarabia jednak więcej niż 70 proc. tego wynagrodzenia (obecnie: 1892,40 zł). W związku z tym emerytura Anny zostanie zmniejszona. By obliczyć o ile, od przychodu trzeba odjąć niższą kwotę graniczną:
3400 zł – 1892,40 zł = 1507,60 zł

Jak się okazuje, kwota ta znacznie przewyższa kwotę maksymalnego zmniejszenia, która dla emerytów wynosi 413,37 zł. O tę właśnie kwotę zostanie zmniejszone świadczenie Anny:
1400 zł – 413,37 zł = 986,63 zł

Po uwzględnieniu zmniejszenia co miesiąc Anna będzie otrzymywać:
3400 zł (wynagrodzenie) + 986,63 (emerytura) = 4386,63 zł.

Zastrzeżenie:
Wszystkie podane kwoty to kwoty brutto.

Kto może dorabiać bez ograniczeń?

Bez względu na wysokość osiąganego przychodu, a więc dowolnie dużo, mogą dorabiać:

• emeryci, którzy ukończyli 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni),
• emeryci i renciści otrzymujący honoraria z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, niezależnie od tego, w jakim są wieku,
• osoby pobierające:

• rentę inwalidy wojennego,
• rentę inwalidy wojskowego, którego niezdolność do pracy ma związek ze służbą wojskową,
• rentę rodzinną przysługującą po osobie uprawnionej do wymienionych świadczeń, której śmierć nastąpiła w związku ze służbą wojskową.

Musisz się zwolnić

Prawo do emerytury zostanie zawieszone bez względu na wysokość przychodu, jeśli po przejściu na emeryturę kontynuujesz bez przerwy zatrudnienie u tego samego pracodawcy, u którego byłeś zatrudniony bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury. Co zrobić? Jeżeli jako emeryt chcesz nadal pracować u tego samego pracodawcy, powinieneś rozwiązać z nim umowę o pracę, a następnie zawrzeć nową.

Jeżeli przed przejściem na emeryturę byłeś zatrudniony u więcej niż jednego pracodawcy, powinieneś rozwiązać umowy ze wszystkimi pracodawcami. U żadnego z nich nie możesz kontynuować zatrudnienia na podstawie umowy zawartej przed dniem przyznania ci prawa do emerytury. W przeciwnym razie ZUS zawiesi prawo do świadczenia.

Zawieszenie emerytury trwa do czasu rozwiązania stosunku pracy i przedłożenia w oddziale ZUS świadectwa pracy lub zaświadczenia wystawionego przez pracodawcę, potwierdzającego ustanie stosunku pracy.

Ważne:
Przepis ten dotyczy wszystkich emerytów, bez względu na wiek, płeć i datę przyznania świadczenia.

Praca zwiększa świadczenie

Pamiętaj, że jako pracujący emeryt lub rencista, możesz wystąpić z wnioskiem o podwyższenie pobieranego świadczenia przez doliczenie okresu pracy po przejściu na emeryturę lub rentę. Okresy takiego zatrudnienia, formalnie poświadczonego przez pracodawcę, uprawniają cię do żądania od ZUS ponownego ustalenia wysokości świadczenia.

Jeżeli pozostajesz w ubezpieczeniu (pracujesz), wniosek do ZUS możesz złożyć dopiero po zakończeniu kwartału kalendarzowego, czyli nie wcześniej niż w styczniu, kwietniu, lipcu i październiku danego roku.

Jeśli po przejściu na wcześniejszą emeryturę przepracowałeś co najmniej 30 miesięcy, możesz wystąpić do ZUS z wnioskiem o ponowne przeliczenie wysokości emerytury – już na podstawie aktualnej kwoty bazowej. Wypłata podwyższonej emerytury będzie ci przysługiwała dopiero, gdy zakończysz zatrudnienie.

Wniosek do ZUS składasz sam. Jeśli tego nie dopilnujesz, Zakład nie podwyższy ci świadczenia.

Zastrzeżenie:
Świadczenie nie zostanie przeliczone emerytom po 60 (kobiety) i 65 roku życia (mężczyźni), nawet jeśli przepracowali 30 miesięcy lub dłużej.

Zawiadom ZUS

Jeśli jesteś emerytem w wieku przedemerytalnym lub rencistą, to w przypadku podjęcia działalności podlegającej ubezpieczeniom społecznym, masz obowiązek powiadomić o tym jednostkę ZUS. Zgodnie z przepisami, musisz też podać w ZUS informację o wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu.

Zastrzeżenie:
Obowiązek ten nie dotyczy emerytów, którzy przed podjęciem działalności ukończyli 60 (kobiety) lub 65 lat (mężczyzni).

Ostateczne rozliczenie świadczeń następuje po zakończeniu roku kalendarzowego. Przed końcem lutego roku następnego powinieneś zatem przesłać do ZUS zaświadczenie o przychodach uzyskanych w minionym roku. W praktyce wystarczy, gdy zatrudniający cię płatnik składek wystawi ci odpowiednie zaświadczenie o wysokości przychodu w całym roku, a ty dostarczysz je do właściwej jednostki ZUS.

Na podstawie tego dokumentu ZUS dokona rozliczenia twoich przychodów w systemie miesięcznym lub rocznym, w zależności od tego, co będzie dla ciebie korzystniejsze.

Ważne:
Jeżeli nie dopełnisz obowiązku powiadomienia ZUS o osiąganiu przychodu, Zakład rozliczy się z tobą, nawet za 3 lata wstecz.

Podstawa prawna

1) Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.);
2) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz. U. z 1992 r. Nr 58, poz. 290 z późn. zm.);
3) Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.).

W artykule wykorzystano materiały ze strony www.zus.pl.

Magdalena Stec