Nowelizacja wyłączyła możliwość żądania zwrotu wywłaszczonego prawa użytkowania wieczystego; uzależniła zwrot niewykorzystanej części wywłaszczonej nieruchomości od tego, czy może ona zostać zagospodarowana zgodnie z planem miejscowym lub przylega do nieruchomości stanowiącej własność osoby wnioskującej o zwrot; wykluczyła możliwość zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, które przed styczniem 1998 r. wykorzystano na inny cel niż wskazany w decyzji wywłaszczeniowej.

Sędziowie stwierdzili, że zasada zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli nie została ona użyta na cel publiczny, który był powodem wywłaszczenia, ma rangę konstytucyjną. Obejmuje zatem nie tylko restytucję prawa własności, ale również prawa użytkowania wieczystego, a także ograniczonych praw rzeczowych. Trybunał Konstytucyjny stwierdził naruszenie zasady równości — poprzez nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji byłych właścicieli (użytkowników wieczystych i innych) w zależności od tego, czy cel wywłaszczenia zrealizowano na całej nieruchomości, czy też jedynie na jej części.

Zdaniem Trybunału ograniczenie prawa majątkowego wprowadzone w kwestionowanej ustawie nie znajduje uzasadnienia w świetle zasady proporcjonalności. Podobnie nie znajduje uzasadnienia ograniczenie konstytucyjnej zasady zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Zasady tej nie należy zawężać jedynie do sytuacji, gdy cała nieruchomość stała się zbędna na cel publiczny wskazany w decyzji o wywłaszczeniu.

Trybunał przypomniał, że wywłaszczenie powinno być stosowane tylko w koniecznych przypadkach. Kwestionowany przepis stworzył natomiast sytuację, w której wyjątkowy charakter wywłaszczenia — w szczególności przesłanka „niemożności realizacji danego celu publicznego za pomocą innych środków prawnych" traci znaczenie. Ponadto ustawodawca może korzystać z zasady bezpośredniego działania nowego prawa, jeżeli przemawia za tym ważny interes publiczny. Tutaj żadne szczególne okoliczności nie zachodzą.

T.Sz., TK