Definicja osoby niezdolnej do pracy

Niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Osoba niezdolna do pracy:

• całkowicie to osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy;
• częściowo to osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

W razie stwierdzenia naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych orzeka się niezdolność do samodzielnej egzystencji.


Czas, na jaki orzeka się niezdolność do pracy

Niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, chyba że według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu — wówczas niezdolność do pracy może być orzeczona na dłużej niż 5 lat.

W przypadku osoby, która była uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy przez co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego, a do osiągnięcia wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn) brakuje jej mniej niż 5 lat, orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku.

Jeżeli niezdolność do pracy została orzeczona na czas określony, organ rentowy nie później niż na 3 miesiące przed ustaniem prawa do renty okresowej z tego tytułu zawiadamia osobę uprawnioną o terminie wstrzymania wypłaty oraz o warunkach przywrócenia prawa do tego świadczenia.


Organy orzekające o niezdolności do pracy

Orzekanie o niezdolności do pracy należy do zadań lekarzy orzeczników i komisji lekarskich Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Lekarze orzecznicy działają w każdym oddziale ZUS, a siedziby komisji lekarskich są zlokalizowane w 23 oddziałach Zakładu:

• województwo dolnośląskie — Wałbrzych, Wrocław,
• kujawsko-pomorskie — Bydgoszcz,
• lubelskie — Lublin,
• lubuskie — Zielona Góra,
• łódzkie — Łódź, Tomaszów Mazowiecki,
• małopolskie — Kraków, Nowy Sącz,
• mazowieckie — Warszawa I, Warszawa II,
• opolskie — Opole,
• podkarpackie — Rzeszów,
• podlaskie — Białystok,
• pomorskie — Gdańsk,
• śląskie — Chorzów, Sosnowiec, Rybnik,
• świętokrzyskie — Kielce,
• warmińsko-mazurskie — Olsztyn,
• wielkopolskie — Poznań, Ostrów Wielkopolski,
• zachodniopomorskie — Szczecin.

Oprócz ZUS orzecznictwo rentowe prowadzą też inne instytucje, tj. lekarze rzeczoznawcy i komisje lekarskie Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), komisje lekarskie podległe MON lub MSWiA.


Lekarz orzecznik i komisja lekarska

Lekarzem orzecznikiem i członkiem komisji lekarskiej może być lekarz, który łącznie spełnia następujące warunki:

• jest specjalistą, szczególnie w zakresie następujących dziedzin medycyny: choroby wewnętrzne, chirurgia, neurologia, psychiatria, medycyna pracy, medycyna społeczna oraz
• odbył przeszkolenie w zakresie ustalonym przez prezesa ZUS.

Komisja lekarska orzeka w składzie trzyosobowym, większością głosów. Członek komisji nie może być równocześnie lekarzem orzecznikiem.


Tryb postępowania

Stopień niezdolności do pracy ocenia lekarz orzecznik. Wydaje on orzeczenie, na podstawie którego ZUS podejmuje decyzję w sprawie świadczeń rentowych. Orzeczenie lekarza orzecznika doręcza się zainteresowanemu osobiście lub za pośrednictwem poczty.

Przy ocenie stopnia niezdolności do pracy uwzględnia się:

• stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji,
• możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

Osoba ubiegająca się o orzeczenie o niezdolności do pracy powinna zgłosić się do najbliższego oddziału terenowego ZUS. Po złożeniu wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy osoba taka jest wzywana na badanie przez lekarza orzecznika, chyba że jej przybycie do siedziby oddziału ZUS nie jest możliwe ze względu na stan zdrowia. Wówczas badanie, na uzasadniony wniosek i za zgodą zainteresowanego, jest przeprowadzane w miejscu jego pobytu.

Po przeprowadzeniu bezpośredniego badania oraz na podstawie dokumentacji dołączonej do wniosku lekarz orzecznik wydaje orzeczenie o:

• całkowitej niezdolności do pracy oraz samodzielnej egzystencji (dawna I grupa inwalidzka),
• całkowitej niezdolności do pracy (dawna II grupa inwalidzka),
• częściowej niezdolności do pracy (dawna III grupa inwalidzka).

Wniosek o wydanie orzeczenia powinien zawierać:

• imię i nazwisko,
• datę urodzenia,
• miejsce zamieszkania,
• PESEL i NIP lub serię i numer dowodu osobistego albo paszportu,
• określenie celu wydania orzeczenia i wskazanie okoliczności, które lekarz orzecznik ma ustalić.
  

Do wniosku powinny być dołączone:

• zaświadczenie o stanie zdrowia wydane przez lekarza, pod którego opieką znajduje się osoba ubiegająca się o świadczenie (zaświadczenie nie może być wystawione wcześniej niż miesiąc przed złożeniem wniosku o rentę),
• wywiad zawodowy zawierający charakterystykę rodzaju i miejsca pracy,
• dokumentacja medyczna i rentowa oraz inne dokumenty poświadczające stan zdrowia, a mające znaczenie dla wydania orzeczenia np. poprzednie orzeczenie, zaświadczenie ze szpitala, karta badania profilaktycznego, dokumentacja rehabilitacji leczniczej lub zawodowej.

Jeśli dokumentacja jest wystarczająca, lekarz orzecznik może wydać orzeczenie tylko na tej podstawie, bez przeprowadzania badania. Przed wydaniem orzeczenia lekarz ZUS może też zwrócić się do lekarza konsultanta lub psychologa z prośbą o wydanie opinii na temat osoby zainteresowanej, a także zlecić uzupełnienie dokumentacji o wyniki dodatkowych badań lub obserwacji szpitalnej.

Niezgłoszenie się na badania lub obserwację bez uzasadnionej przyczyny lub niewyrażenie zgody na badanie w miejscu pobytu powoduje odstąpienie od postępowania w sprawie.


Odwołanie od orzeczenia lekarza orzecznika

Od orzeczenia lekarza orzecznika można się odwołać do komisji lekarskiej ZUS w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Sprzeciw zgłasza się za pośrednictwem właściwej ze względu na miejsce zamieszkania jednostki organizacyjnej ZUS. Na zapoznanie się ze sprawą, wydanie opinii i zawiadomienie o tym zainteresowanego komisja ma 14 dni.

Komisja nie rozpatrzy sprzeciwu wniesionego po terminie. W uzasadnionych przypadkach ZUS, na wniosek osoby zainteresowanej, może jednak przywrócić termin na wniesienie odwołania.

Do końca 2004 r. od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nie przysługiwało odwołanie. Decyzję lekarza można było podważyć jedynie na drodze postępowania sądowego. Obecnie można zmienić niekorzystne orzeczenie lekarza, składając protest do komisji lekarskiej ZUS, co znacznie skraca czas oczekiwania na decyzję.

Nie tylko sam zainteresowany może odwołać się od decyzji lekarza orzecznika. Sprawę do rozpatrzenia komisji lekarskiej może też przekazać sam ZUS. Zakład ma na to 14 dni. W tym czasie prezes ZUS może zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia, zawiadamiając o tym fakcie osobę zainteresowaną.

Komisja lekarska, rozpatrując sprzeciw lub zarzut wadliwości, ocenia niezdolność do pracy oraz dokonuje rozstrzygnięcia w formie orzeczenia.


Ostateczna decyzja

Na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS lub orzeczenia komisji lekarskiej Zakład wydaje decyzję w sprawie świadczeń, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy.


O czym należy pamiętać

Samo orzeczenie o niezdolności do pracy nie jest równoznaczne z prawem do renty. Stanowi jeden z warunków, jakie należy spełnić, aby ubiegać się o świadczenia z ZUS.


Nadzór nad wykonywaniem orzecznictwa

Nadzór nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy sprawuje prezes ZUS (za pośrednictwem naczelnego lekarza ZUS, urzędującego w Warszawie). Nadzór ten obejmuje:

• kontrolę prawidłowości i jednolitości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników i komisje lekarskie,
• udzielanie lekarzom orzecznikom i komisjom lekarskim wytycznych w zakresie stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy,
• prawo przekazania sprawy do rozpatrzenia przez komisję lekarską, jeżeli w wyniku kontroli, o której mowa wyżej, zostanie stwierdzony brak zgodności orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy.

Bezpośredni nadzór nad wykonywaniem orzekania o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników w danym oddziale Zakładu prezes ZUS prowadzi za pośrednictwem głównego lekarza orzecznika, pełniącego swoje obowiązki w siedzibie oddziału Zakładu.


Podstawa prawna

1) Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.);
2) Rozporządzeniu Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy (Dz. U. z 2004 r. Nr 273, poz. 2711).

Magdalena Stec