Inspekcja pracy w Polsce została powołana 3 stycznia 1919 r. jednym z pierwszych dekretów naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego.

Głównym celem Państwowej Inspekcji Pracy jest dążenie do systematycznej poprawy stanu warunków pracy i poszanowania praw pracowniczych w Polsce. PIP nie tylko sprawuje kontrolę czy nadzór, ale też prowadzi instruktaż i poradnictwo w zakresie prawa pracy.

Kwestie związane z PIP reguluje ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 13 kwietnia 2007 r., która zastąpiła ustawę z dnia 6 marca 1981 r. Kwietniowa ustawa jest konsekwencją prezydenckiego projektu, który miał dwa przewodnie założenia:

• nowa ustawa miała zmienić na tyle strukturę i zadania PIP, by instytucja ta skuteczniej funkcjonowała w zakresie kontroli i nadzoru nad warunkami pracy,
• PIP miała się stać organem uprawnionym do kontroli legalności zatrudnienia, przejmując tę funkcję od wojewodów.

ORGANIZACJA PAŃSTWOWEJ INSPEKCJI PRACY

Państwowa Inspekcja Pracy jest organem podległym Sejmowi RP. Nadzór na nią sprawuje Rada Ochrony Pracy (ROP).

W skład ROP wchodzi 30 członków, których powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu. Są oni wybierani spośród posłów, senatorów i kandydatów zgłoszonych przez Prezesa Rady Ministrów, reprezentatywne organizacje związkowe i organizacje pracodawców, a także inne organizacje społeczne zajmujące się ochroną pracy.

Kadencja Rady trwa 4 lata, a do jej zadań należy wyrażanie stanowiska w sprawach z zakresu działania PIP, dotyczących w szczególności: programów działania, okresowych ocen działalności oraz problemów ochrony pracy o zasięgu ogólnokrajowym.

Państwową Inspekcją Pracy kieruje Główny Inspektor Pracy. Jest on powoływany przez Marszałka Sejmu, po zasięgnięciu opinii ROP. GIP sprawuje ogólny nadzór nad przestrzeganiem prawa pracy w kraju oraz przedkłada właściwym organom oceny, opinie i wnioski w tej dziedzinie. Czynności kontrolne wykonują lub nadzorują podlegli mu inspektorzy pracy.

Inspekcję tworzy:

• Główny Inspektorat Pracy,
• 16 okręgowych inspektoratów pracy, których zasięg terytorialny pokrywa się z mapą województw i w strukturach których funkcjonują oddziały i biura terenowe.

PIP prowadzi własną placówkę szkoleniową – Ośrodek Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy im. Prof. Jana Rosnera we Wrocławiu, do którego należy szkolenie i doskonalenie kadr inspekcji oraz upowszechnianie wiedzy i informacji, a także doradztwo w zakresie ochrony pracy.


GŁÓWNE ZADANIA PIP

Podstawowymi dokumentami określającymi kierunki i formy działalności Państwowej Inspekcji Pracy są długofalowe programy działania oraz plany roczne.

Do podstawowych zadań inspekcji pracy należy:

• kontrola i nadzór przestrzegania przepisów prawa pracy i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia i innych świadczeń, czasu pracy, urlopów, ochrony pracy kobiet, zatrudniania młodocianych i osób niepełnosprawnych,
• kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, wykonywania działalności oraz kontrola szczegółowych obowiązków z tym związanych,
• kontrola legalności zatrudnienia cudzoziemców,
• kontrola przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy projektowaniu budowy, przebudowy i modernizacji zakładów pracy oraz stanowiących ich wyposażenie maszyn i innych urządzeń technicznych oraz technologii,
• uczestnictwo w przejmowaniu do eksploatacji wybudowanych lub przebudowanych obiektów budowlanych albo ich części na zasadach ustalonych w przepisach prawa budowlanego,
• kontrola wyrobów wprowadzanych do obrotu pod względem spełniania wymagań BHP,
• podejmowanie działań polegających na zapobieganiu i eliminowaniu zagrożeń w środowisku pracy, w szczególności analizowanie przyczyn wypadków przy pracy i chorób zawodowych,
• wnoszenie powództwa, a za zgodą zainteresowanej osoby uczestniczenie w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy,
• wydawanie i cofanie zezwoleń na wykonywanie pracy zarobkowej przez dzieci do lat 16,
• udzielanie informacji o minimalnych warunkach zatrudnienia pracowników skierowanych do pracy na terytorium RP z państwa będącego członkiem Unii Europejskiej, a także współpraca z urzędami państw członkowskich UE odpowiedzialnymi za nadzór nad warunkami pracy i zatrudnienia pracowników,
• opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu prawa pracy, a także inicjowanie prac legislacyjnych w tej dziedzinie,
• ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika.

Aktywność PIP nie ogranicza się wyłącznie do reagowania na występujące już nieprawidłowości. Coraz większą rolę przywiązuje się do pozakontrolnych form działania – do prewencji i szeroko rozumianej promocji ochrony pracy. Istotne znaczenie mają w tym zakresie informacje o wynikach kontroli inspekcji, przekazywane na konferencjach prasowych w mass mediach.

Sami inspektorzy pracy w trakcie szkoleń i podczas kontroli w zakładach pracy rozprowadzają bezpłatnie informatory dla pracodawców i pracowników, a także broszury i ulotki PIP.

Znaczną popularnością cieszą się także wyróżnienia GIP i konkursy organizowane przez Państwową Inspekcję Pracy, np. przyznawana corocznie przez Głównego Inspektora Pracy nagroda im. Haliny Krahelskiej.


UPRAWNIENIA ORGANÓW PIP

Organami Państwowej Inspekcji Pracy są:

• Główny Inspektor Pracy;
• okręgowy inspektor pracy;
• inspektor pracy, działający w ramach właściwości terytorialnej okręgowego inspektoratu pracy.

Główny Inspektor Pracy:

• kieruje działalnością Głównego Inspektoratu Pracy i okręgowych inspektorów pracy,
• rozpatruje odwołania od decyzji okręgowych inspektorów pracy,
• opracowuje programy działania PIP,
• sprawuje ogólny nadzór nad przestrzeganiem prawa pracy, a także postępowaniem mandatowym w sprawach o wykroczenia,
• bierze udział w pracach komisji rządowych badających wypadki przy pracy,
• nadaje i cofa uprawnienia rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy,
• do dnia 30 czerwca następnego roku przedstawia Sejmowi, Radzie Ochrony Pracy oraz Radzie Ministrów sprawozdanie z działalności za rok poprzedni, podając je równocześnie do wiadomości publicznej.

Okręgowy inspektor pracy:

• kieruje działalnością okręgowego inspektoratu pracy, sprawuje nadzór nad inspektorami pracy,
• dokonuje podziału zadań między inspektorów pracy (z uwzględnieniem ich kwalifikacji zawodowych) i zatwierdza ich plany pracy,
• rozpatruje odwołania od decyzji inspektorów pracy,
• wydaje decyzje w sprawie nakazania zaprzestania prowadzenia działalności, gdy stan bezpieczeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pracobiorców,
• prowadzi ewidencję pracodawców działających na obszarze okręgowego inspektoratu pracy,
• sporządza okresowe sprawozdania z działalności okręgowego inspektoratu pracy,
• powiadamia marszałka województwa lub właściwego starostę o stwierdzonych przypadkach naruszenia przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
• sporządza roczne sprawozdanie z działalności inspektoratu i przekazuje je do końca lutego następnego roku Głównemu Inspektorowi Pracy oraz wojewodzie i marszałkowi województwa.

Inspektor pracy:

• przeprowadza kontrole przestrzegania przepisów prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy, w podmiotach, na rzecz których świadczona jest praca przez osoby fizyczne,
• w razie stwierdzenia naruszenia przepisów, może zażądać m.in. usunięcia uchybień lub natychmiastowego wstrzymania robót bądź skierowania pracowników do innych prac,
• za wykroczenie przeciwko prawom pracownika może ukarać sprawcę mandatem lub wystąpić do sądu z wnioskiem o ukaranie.

Przy realizacji zadań inspektorzy pracy współpracują ze związkami zawodowymi, organizacjami pracodawców, organami samorządu załogi, radami pracowników, społeczną inspekcją pracy oraz organami administracji państwowej i samorządowej.

Ważne:
PIP jest uprawniona do nieodpłatnego korzystania z danych zgromadzonych:

• w Krajowej Ewidencji Podatników,
• w krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej (REGON) prowadzonym przez Prezesa GUS,
• przez ZUS na koncie ubezpieczonego i koncie płatnika składek, w zakresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu,
• w Powszechnym Elektronicznym Systemie Ewidencji Ludności (RCI PESEL).

SKARGI I WNIOSKI

Podstawą działań inspektorów pracy są często skargi i wnioski zarówno pracowników, jak i różnych instytucji, głównie związków zawodowych.

Najwięcej skarg wpływających do inspektoratów pracy dotyczy wynagrodzeń oraz niezgodnego z przepisami rozwiązywania umów o pracę, a także świadectw pracy. Skarżącymi są zwykle pracownicy małych zakładów oraz jednostek gospodarczych postawionych w stan likwidacji.


KONTROLA

Inspektor pracy w dowolnym czasie (o każdej porze dnia i nocy, bez uprzedzenia) może przeprowadzić kontrolę w zakładzie pracy. Zwykle inspektor uzgadnia z pracodawcą termin kontroli. Nie robi tego, gdy takie powiadomienie mogłoby znacząco wpłynąć na wynik postępowania.

Zgodnie z ustawą, kontroli PIP podlegają pracodawcy – a w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz kontroli legalności zatrudnienia także przedsiębiorcy niebędący pracodawcami – na rzecz których jest świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące pracę na własny rachunek, bez względu na podstawę świadczenia pracy.

Celem kontroli jest:

• ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy,
• zbadanie przestrzegania przepisów o legalności zatrudnienia,
• udokumentowanie dokonanych ustaleń.

Kontrola jest przeprowadzana w siedzibie podmiotu kontrolowanego oraz w podległych mu jednostkach lub miejscach przechowywania dokumentów finansowych i kadrowych.

Uprawnienia inspektora pracy

Inspektorowi pracy przysługuje prawo:

• swobodnego wstępu na teren zakładu pracy i do wszystkich jego obiektów – inspektor nie musi posiadać przepustki, jest także zwolniony z rewizji osobistej, nawet jeśli przewiduje ją regulamin pracy w kontrolowanym zakładzie,
• przeprowadzania oględzin obiektów, maszyn i urządzeń oraz pomieszczeń pracy,
• żądania pisemnych i ustnych informacji w sprawach objętych kontrolą – obowiązkowi temu podlegają również wszyscy pracownicy lub osoby zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy; inspektor może wzywać i przesłuchiwać te osoby w związku z kontrolą,
• wglądu do dokumentacji zakładu pracy, w tym do:

• dokumentów dotyczących budowy, przebudowy lub modernizacji oraz uruchomienia zakładu pracy,
• planów i rysunków technicznych, dokumentacji technicznej i technologicznej,
• wyników ekspertyz, badań i pomiarów dotyczących produkcji bądź innej działalności zakładu,

• wglądu do akt osobowych i wszelkich dokumentów związanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub osoby zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy,
• zapoznania się z decyzjami wydanymi przez inne organy kontroli i nadzoru nad warunkami pracy oraz ich realizacją,
• utrwalenia przebiegu kontroli za pomocą środków technicznych,
• wykonywania niezbędnych dla celów kontroli odpisów, zestawień lub wyciągów z dokumentów oraz obliczeń i zestawień sporządzanych na podstawie tych dokumentów,
• sprawdzania tożsamości osób wykonujących pracę lub przebywających na terenie podmiotu kontrolowanego, ich przesłuchiwania i żądania oświadczeń w sprawie legalności zatrudnienia lub prowadzenia innej działalności zarobkowej,
• korzystania z pomocy biegłych i specjalistów oraz akredytowanych laboratoriów.

(źródło: www.pip.gov.pl)

Prawa i obowiązki podmiotu kontrolowanego

Przed rozpoczęciem kontroli pracodawca ma prawo żądać od inspektora pracy okazania legitymacji służbowej i upoważnienia Głównego Inspektora Pracy lub jego zastępcy.

Upoważnienie takie powinno zawierać:

• wskazanie podstawy prawnej przeprowadzenia kontroli,
• oznaczenie organu kontroli,
• imię i nazwisko, stanowisko służbowe osoby upoważnionej do przeprowadzenia kontroli oraz numer jej legitymacji służbowej,
• określenie zakresu przedmiotowego kontroli,
• oznaczenie podmiotu objętego kontrolą,
• wskazanie daty rozpoczęcia i przewidywanego terminu zakończenia kontroli,
• podpis osoby udzielającej upoważnienia, z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji,
• pouczenie kontrolowanego podmiotu o jego prawach i obowiązkach,
• datę i miejsce wystawienia upoważnienia.

Zastrzeżenie:
W szczególnych przypadkach (np. zagrożenia dla zdrowia lub życia pracowników) inspektor może przeprowadzić kontrolę tylko na podstawie legitymacji służbowej. Jest wówczas zobligowany do dostarczenia pracodawcy stosownego upoważnienia do 7 dni od rozpoczęcia kontroli.

Podmiot kontrolowany ma obowiązek zapewnić inspektorowi pracy warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli, a w szczególności:

• niezwłocznie przedstawić żądane dokumenty i materiały,
• zapewnić terminowe udzielanie informacji,

Kontrolowany może w każdej chwili odwołać pracownika z urlopu, jeżeli jego obecność jest konieczna do uzyskania niezbędnych informacji.

• udostępnić urządzenia techniczne oraz, w miarę potrzeb i możliwości, oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposażeniem.

Po zakończeniu kontroli

Po zakończeniu kontroli inspektor przygotowuje protokół kontrolny. Powinien on zawierać:

• nazwę podmiotu kontrolowanego w pełnym brzmieniu, jego adres, REGON i NIP,
• imię i nazwisko oraz stanowisko służbowe inspektora pracy,
• imię i nazwisko osoby reprezentującej podmiot kontrolowany oraz nazwę organu reprezentującego ten podmiot,
• datę rozpoczęcia działalności przez podmiot kontrolowany oraz datę objęcia stanowiska przez osobę lub powołania organu, o których mowa powyżej,
• oznaczenie dni, w których przeprowadzano kontrolę,
• informację o realizacji uprzednich decyzji i wystąpień organów PIP oraz wniosków, zaleceń i decyzji innych organów kontroli i nadzoru nad warunkami pracy,
• opis stwierdzonych naruszeń prawa oraz inne informacje mające istotne znaczenie dla wyników kontroli,
• dane osoby legitymowanej oraz określenie czasu, miejsca i przyczyny legitymowania,
• informację o pobraniu próbek surowców i materiałów używanych, wytwarzanych lub powstających w toku produkcji,
• treść decyzji ustnych oraz informację o ich realizacji,
• informację o liczbie i rodzaju udzielonych porad z zakresu prawa pracy,
• wyszczególnienie załączników stanowiących składową część protokołu,
• informacje o osobach, w obecności których przeprowadzano kontrolę,
• na wniosek podmiotu kontrolowanego – wzmiankę o informacjach objętych tajemnicą przedsiębiorstwa,
• wzmiankę o wniesieniu lub niewniesieniu zastrzeżeń do treści protokołu oraz ewentualnym usunięciu stwierdzonych nieprawidłowości przed zakończeniem kontroli,
• datę i miejsce podpisania protokołu przez osobę kontrolującą oraz przez osobę lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany.

Ważne:
Przed podpisaniem protokołu podmiot kontrolowany ma prawo zgłosić zastrzeżenia do ustaleń zawartych w dokumencie. Należy je złożyć na piśmie w terminie 7 dni od dnia przedstawienia protokołu. Jeżeli inspektor stwierdzi zasadność zgłoszonych zastrzeżeń, zmieni lub uzupełni odpowiednią część protokołu.

Jeśli podczas kontroli inspektor nie stwierdzi uchybień, zamiast protokołu może sporządzić notatkę urzędową i umieścić w niej zwięzły opis stanu faktycznego stwierdzonego w czasie kontroli.

W razie stwierdzenia naruszenia przepisów, inspektor pracy może:
1) nakazać usunięcie uchybień w ustalonym terminie – w przypadku naruszenia przepisów BHP,
2) nakazać natychmiastowe wstrzymanie prac lub skierowanie pracowników do innych prac – gdy naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi,
3) nakazać wstrzymanie eksploatacji maszyn i urządzeń – gdy ich eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi,
4) zakazać wykonywania pracy lub działalności w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi,
5) nakazać zaprzestanie działalności lub działalności określonego rodzaju – gdy jej prowadzenie zagraża życiu lub zdrowiu pracowników,
6) nakazać ustalenie, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku,
7) nakazać pracodawcy wypłatę należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi.

W wyżej wymienionych sytuacjach inspektor wydaje decyzję. Decyzja może mieć formę pisemną, ustną lub wpisu do dziennika budowy.

Zastrzeżenie:
Inspektor wydaje decyzję ustną, gdy stwierdzi takie uchybienia w zakresie BHP, które mogą być usunięte w trakcie trwania kontroli. W innych przypadkach decyzja ma postać pisemną lub wpisu do dziennika budowy. W tym ostatnim przypadku kopia lub odpis decyzji są załączane do protokołu kontroli.

Decyzja inspektora pracy powinna zawierać:

• określenie podstawy prawnej,
• termin usunięcia stwierdzonych uchybień oraz
• pouczenie o przysługujących środkach odwoławczych.

Zastrzeżenie:
Decyzje wymienione w punktach 2, 3, 4 i 7 podlegają z mocy prawa natychmiastowemu wykonaniu.

Od decyzji inspektora pracy wydanej w formie pisemnej lub stanowiącej wpis do dziennika budowy, przysługuje odwołanie do okręgowego inspektora pracy. Na wniesienie odwołania zainteresowany ma 7 dni od daty otrzymania decyzji. Jeżeli działalność zakładu pracy nie stwarza zagrożenia dla życia lub zdrowia ludzi, inspektor wstrzyma wykonanie decyzji do czasu rozpatrzenia odwołania.

Oprócz wydania decyzji, w wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli, inspektor pracy może:

• skierować wystąpienie o usunięcie naruszeń – w razie stwierdzenia innych uchybień niż te, o których mowa była powyżej – oraz o wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do osób winnych,

Wystąpienie powinno zawierać wnioski pokontrolne i ich podstawę prawną. Po otrzymaniu wystąpienia pracodawca ma obowiązek zawiadomić odpowiedni organ PIP o terminie i sposobie realizacji wniosków pokontrolnych w czasie określonym w wystąpieniu, nie dłuższym niż 30 dni.

• wnieść powództwo, a za zgodą osoby zainteresowanej uczestniczyć w postępowaniu przed sądem pracy, w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy,
• podjąć inne działania, jeżeli prawo lub obowiązek ich podjęcia wynika z odrębnych przepisów.

SANKCJE I KARY

Jeśli inspektor stwierdzi naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących legalności zatrudnienia, może nie tylko wydać nakaz natychmiastowego zamknięcia stanowisk pracy stwarzających zagrożenie dla życia pracowników, ale też ukarać pracodawcę mandatem.

Za wykroczenie przeciwko prawom pracownika, takie jak zatrudnienie na umowę cywilnoprawną zamiast na umowę o pracę czy zaleganie z wypłatą pensji, grożą kary od 500 do 1000 zł. Inspektor może dodatkowo nałożyć mandat w wys. 2000 zł w sprawach, w których inspekcja pracy jest oskarżycielem publicznym.

Podstawowymi wykroczeniami w sferze zagadnień ochrony pracy są naruszenia przepisów dotyczących m.in.:

• zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę,
• obowiązku potwierdzenia na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę,
• stosowania wobec pracowników kar porządkowych,
• uprawnień związanych z rodzicielstwem,
• zatrudniania młodocianych,
• czasu pracy,
• trybu rozwiązywania umów o pracę,
• naliczania i wypłaty wynagrodzenia oraz innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy,
• urlopów wypoczynkowych,
• wydawania świadectw pracy,
• wykonywania prawomocnych orzeczeń sądowych,
• bezpieczeństwa i higieny pracy,
• realizacji w wyznaczonym terminie podlegającego wykonaniu nakazu inspektora pracy,
• utrudniania działalności kontrolnej inspektorom pracy.

Za poważne wykroczenia, takie jak zatrudnianie pracowników na czarno lub ewidentne lekceważenie zasad BHP, grozi mandat do 5000 zł, jeśli pracodawca popełnia to samo wykroczenie w ciągu 2 lat od ostatniego ukarania.


WAŻNE DLA PRACODAWCÓW ROZPOCZYNAJĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ

Pracodawca rozpoczynający działalność gospodarczą ma obowiązek, w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności, zawiadomić na piśmie właściwego inspektora pracy o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej działalności. Druki zgłoszenia można pobrać w siedzibie okręgowego inspektoratu pracy lub w którymś z jego oddziałów. Formularze dostępne są także w Internecie na stronach poszczególnych inspektoratów pracy.

Obowiązek zgłoszenia ciąży także na pracodawcy w przypadku zmiany miejsca, rodzaju i zakresu prowadzonej działalności, zwłaszcza gdy dochodzi do zmiany technologii lub profilu produkcji, jeżeli może to powodować zwiększenie zagrożenia dla zdrowia pracowników.

Pracodawcom, którzy nie wywiążą się z powyższego obowiązku, grozi kara grzywny.

Przydatne linki:
Państwowa Inspekcja Pracy
Okręgowe Inspektoraty Pracy

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2007 r. Nr 89, poz. 589 – tekst dostępny na www.pip.gov.pl);
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 1974 r. Nr 24, poz. 141 z późn. zm. – tekst jednolity dostępny na www.podatki.biz).

W artykule wykorzystałam materiały ze stron: www.pip.gov.pl, www.prawo-pracy.pl.

Magdalena Stec