Niebezpieczny stosunek długu publicznego do PKB zbliżył się w roku 2009 do poziomu 50 proc. Udało się go nie przekroczyć głównie dzięki sfinansowaniu części potrzeb państwa środkami z zaliczek z UE oraz przeniesieniu inwestycji drogowych z budżetu państwa do Krajowego Funduszu Drogowego. NIK już od kilku lat postuluje konieczność zmian systemowych w tej sferze.

Zdaniem Izby, budżet na rok 2009 został zaplanowany zbyt optymistycznie. Swoje pierwotne założenia rząd musiał korygować już w grudniu 2008 roku. Bardziej stanowcze działania podjęto w styczniu 2009. Przyjęte wtedy oszczędności sformalizowano w nowelizacji ustawy budżetowej w sierpniu 2009. Znowelizowany budżet został wykonany bez większych odchyleń od planowanych wielkości. Nieznacznie przekroczono nawet plan dochodów. Taki wynik budżetu został osiągnięty m.in. dzięki zwiększeniu zadłużenia sektora ubezpieczeń społecznych i wykorzystaniu środków pochodzących z UE, które nie zostały wykorzystane w latach ubiegłych.

Wyższe, niż planowano, dochody przy niższych wydatkach spowodowały, że deficyt budżetu państwa był w 2009 r. niższy od założonego w ustawie, a nawet niższy niż w 2008 r. i wyniósł 23,8 mld zł. W opinii NIK, wciąż jednak występują niejasności w sprawie prezentowania deficytu budżetu państwa. Kwota deficytu nie oddaje w pełni nierównowagi budżetowej, ponieważ – zgodnie z unijnymi standardami – należałoby wliczyć do niej m.in. środki z budżetu przeznaczone na refundację składek z FUS dla OFE wynoszącą ponad 21 mld zł. W takim ujęciu deficyt wyniósł 44,9 mld zł.

Najwyższa Izba Kontroli zwraca uwagę, że w roku 2009 nie wykonano w znacznym stopniu planu prywatyzacji. NIK brała pod uwagę niesprzyjające prywatyzacji warunki, jakie wówczas panowały. Mimo to kontrola wykazała, że nie dołożono należytej staranności, konstruując plan prywatyzacji. Przychody z prywatyzacji w 2009 r. to 4,9 mld zł, czyli zaledwie 40 proc. planowanej kwoty.

Wyniki kontroli NIK pokazują, że istnieją duże możliwości poprawy ściągalności podatków i przeciwdziałania oszustwom podatkowym dotyczącym VAT w transakcjach wewnątrz UE. Na koniec 2009 roku zaległości z tytułu podatku VAT wyniosły ponad 10 mld zł, akcyzy – 4,6 mld zł, PIT – ponad 3,3 mld zł i CIT – prawie 1 mld.

NIK zwraca uwagę na nieprawidłowości przy wypłacaniu nagród dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe. Mimo zawieszenia podstawy prawnej do wypłat nagród, zostały one przyznane i wypłacone w dziewięciu urzędach (m.in. w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Kancelarii Prezydenta, Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji i Generalnym Inspektoracie Ochrony Danych Osobowych.

NIK zwraca też uwagę, że dalsze oszczędności w wielu dziedzinach, m.in. w policji i wojsku, będzie skutkowało pogorszeniem bezpieczeństwa państwa. W 2009 budżet policji na wydatki rzeczowe kolejny raz uległ zmniejszeniu i wynosił 762 mln zł (w 2007 roku wynosił 1,1 mld, a w 2008 – 1,07 mld).

T.Sz., NIK