Aktem prawnym, który reguluje kwestie związane z repatriacją, jest ustawa o repatriacji. W myśl tej ustawy osoby, które na skutek deportacji, zesłań lub innych prześladowań narodowościowych i politycznych nie miały możliwości osiedlenia się na terytorium Polski, po spełnieniu pewnych warunków mogą powrócić do kraju.


Kto to jest repatriant?

Za repatrianta ustawa uznaje osobę pochodzenia polskiego, która przybyła do Polski na podstawie wizy wjazdowej w celu repatriacji z zamiarem osiedlenia się na stałe.

Osoba polskiego pochodzenia to osoba, która deklaruje narodowość polską i spełnia łącznie dwa warunki:

• co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej (warunek ten uważa się za spełniony, jeśli ww. przodkowie potwierdzą swoją przynależność do narodu polskiego),
• wykaże ona swój związek z polskością, w szczególności przez pielęgnowanie polskiej mowy, polskich tradycji i zwyczajów.

Za osobę polskiego pochodzenia uznaje się również osobę deklarującą narodowość polską, która posiadała w przeszłości obywatelstwo polskie lub co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków posiadało obywatelstwo polskie.

Decyzję w sprawie uznania wnioskodawcy za osobę polskiego pochodzenia wydaje konsul. Od decyzji konsula przysługuje odwołanie do prezesa Urzędu ds. Repatriacji i Cudzoziemców.

W drodze repatriacji obywatelstwo polskie nabywa także małoletni pozostający pod władzą rodzicielską repatrianta. W przypadku gdy repatriantem jest tylko jedno z rodziców, niepełnoletni nabywa obywatelstwo polskie jedynie za zgodą drugiego z rodziców. Zgoda powinna być wyrażona w oświadczeniu złożonym przed konsulem.

Małoletni, który ukończył 16 lat, musi wyrazić zgodę na nabycie obywatelstwa.

Ustawa przewiduje ponadto możliwość uznania za repatrianta (art. 16 i 41). Decyzję o uznaniu za repatrianta wydaje wojewoda.


Komu nie może być wydana wiza repatriacyjna?

Wiza repatriacyjna nie może być wydana osobie, która:

• utraciła obywatelstwo polskie nabyte w drodze repatriacji na podstawie ustawy o repatriacji,
• repatriowała się z terytorium Rzeczpospolitej Polskiej (RP) albo Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL) na podstawie umów repatriacyjnych zawartych w latach 1944-1957 przez RP albo PRL z Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką (SRR), Ukraińską SRR, Litewską SRR i ZSRR do jednego z państw będących stroną tych umów,
• w czasie pobytu poza granicami Polski działała na szkodę podstawowych interesów RP,
• uczestniczyła lub uczestniczy w łamaniu praw człowieka.

Obywateli jakich państw dotyczy repatriacja?

Zgodnie z art. 9 ww. ustawy wiza wjazdowa w celu repatriacji może być wydana osobie polskiego pochodzenia, która przed dniem wejścia w życie ustawy zamieszkiwała na stałe na terytorium obecnej Armenii, Azerbejdżanu, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu, Turkmenistanu, Uzbekistanu albo azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej.

Jak pokazuje art. 10, powyższe ograniczenie terytorialne nie jest jednak definitywne. Rada Ministrów może bowiem określić w drodze rozporządzenia inne państwa lub inne części Federacji Rosyjskiej, których obywatele polskiego pochodzenia będą mogli ubiegać się o wydanie wizy w celu repatriacji, zwłaszcza jeśli są oni dyskryminowani ze względów religijnych, narodowościowych lub politycznych.


Jaki jest status członków rodziny repatrianta niemających polskiego pochodzenia?

Zasady pobytu cudzoziemców na terytorium Polski określa ustawa o cudzoziemcach. Zgodnie z ustawą cudzoziemiec może legalnie przebywać w Polsce, gdy otrzyma:

• zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony lub
• zezwolenie na osiedlenie się na terytorium RP.
  

Cudzoziemiec może przekroczyć granicę oraz przebywać na terenie Polski, jeżeli posiada ważny dokument podróży (paszport) oraz wizę, chyba że umowy międzynarodowe zawarte przez Polskę z państwem, którego jest on obywatelem, przewidują częściowe albo całkowite zniesienie obowiązku wizowego (o ruchu bezwizowym można przeczytać tutaj). Minister spraw wewnętrznych w porozumieniu z ministrem spraw zagranicznych może, w drodze rozporządzenia, zwolnić obywateli jednego lub kilku państw z obowiązku posiadania wizy przy wjeździe na terytorium RP.

Status członków rodziny repatrianta, mających inne pochodzenie niż polskie, oprócz ustawy o cudzoziemcach dodatkowo reguluje ustawa o repatriacji. Zgodnie z art. 15 tej ustawy małżonkowi osoby ubiegającej się o wizę wjazdową w celu repatriacji, niebędącemu osobą pochodzenia polskiego, udziela się zezwolenia na osiedlenie się w Polsce.

Wniosek o stosowne zezwolenie składa się w konsulacie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania za granicą i dołącza się do wniosku o wydanie wizy wjazdowej w celu repatriacji składanego przez osobę polskiego pochodzenia.

Cudzoziemcowi, który uzyskał zezwolenie na osiedlenie się jako członek najbliższej rodziny repatrianta, wydaje się wizę wjazdową w celu przesiedlenia. Wiza jest ważna 12 miesięcy od daty jej wydania. W tym czasie powinien nastąpić wjazd do Polski.

Członkowie rodziny repatrianta uzyskują zezwolenie na osiedlenie się lub odmowę takiego zezwolenia od prezesa Urzędu ds. Repatriacji i Cudzoziemców. On też wydaje kartę pobytu. Karta jest ważna przez 10 lat od daty wydania i po upływie tego okresu podlega wymianie (miejsce załatwienia sprawy: właściwy terytorialnie urząd wojewódzki).

Cudzoziemiec, któremu udzielone zostaje zezwolenie na osiedlenie się, nabywa wiele praw, z których może korzystać na równi z obywatelami polskimi (np. prawo do podejmowania pracy bez konieczności uzyskiwania dodatkowych zezwoleń, dostęp do bezpłatnej służby zdrowia).

Po pięciu latach od uzyskania zezwolenia na osiedlenie się cudzoziemcy mogą ubiegać się o nadanie obywatelstwa polskiego przez prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej. Prezydent, w szczególnie uzasadnionych przypadkach (tj. trwałe więzi rodzinne, kulturalne, gospodarcze z Polską oraz posiadanie w kraju źródła stałego utrzymania), może nadać cudzoziemcowi obywatelstwo polskie przed upływem pięciu lat.

Wniosek do prezydenta RP składa się za pośrednictwem wojewody właściwego ze względu na miejsce zamieszkania w Polsce. O tym, jak wygląda procedura, można przeczytać tutaj.


Na jaką pomoc mogą liczyć repatrianci?

Zasady pomocy dla repatriantów i przybyłych wraz z nimi członków najbliższej rodziny określone są w ustawie o repatriacji. Dotyczą one następujących form pomocy:

1) Pomoc finansowa

Repatriantowi oraz przybywającym z nim do Polski członkom jego najbliższej rodziny, pozostającym we wspólnym gospodarstwie domowym, udziela się jednorazowo pomocy ze środków budżetu państwa na:

• pokrycie kosztów przejazdu od najbliższej jego miejscu zamieszkania za granicą stacji kolejowej do miejsca osiedlenia się w Polsce w wysokości ceny biletu kolejowego drugiej klasy oraz równowartości ceny jednego biletu kolejowego drugiej klasy na pokrycie kosztów przewozu mienia (równowartość tej kwoty konsul będzie mógł wypłacić osobie, której wydał wizę repatriacyjną, a która nie posiada wystarczających środków na pokrycie kosztów podróży do RP),
  

• zagospodarowanie i bieżące utrzymanie, w wysokości dwukrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, ogłaszanego przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Monitorze Polskim, w kwartale poprzedzającym dzień przyznania pomocy (na każdego członka rodziny),

• pokrycie kosztów związanych z podjęciem nauki w Polsce przez małoletnie dzieci repatrianta, podlegające obowiązkowi szkolnemu, w wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (na każde dziecko).
  

Pomoc ta powinna być wypłacona w terminie 60 dni od dnia nabycia przez repatrianta obywatelstwa polskiego.

Ponadto repatriantowi, który przybył do Polski z terenów azjatyckich byłego ZSRR i poniósł koszty związane z remontem lub adaptacją lokalu mieszkalnego w miejscu osiedlenia się w RP, udziela się pomocy ze środków budżetu państwa na częściowe pokrycie poniesionych kosztów. Repatriantowi, który przybył z terenów innych niż wyżej wskazane, wspomniana pomoc może być udzielona, jeśli znajduje się on w szczególnie trudnej sytuacji materialnej. Wniosek o udzielenie pomocy należy złożyć w terminie do 24 miesięcy od dnia nabycia przez repatrianta obywatelstwa polskiego. Pomoc tę przyznaje oraz ustala jej wysokość, w drodze decyzji, starosta. On też dokonuje wypłaty kwoty stanowiącej równowartość pomocy.

2) Zapewnienie możliwości uczestniczenia w kursach nauki języka polskiego i adaptacji w społeczeństwie polskim

Osobie, której wydano decyzję o przyrzeczeniu wydania wizy w celu repatriacji, a okoliczności uniemożliwiły jej poznanie języka polskiego, konsul może zapewnić pokrycie kosztów uczestnictwa w kursie języka polskiego.

Repatrianci i przybyli z nimi do Polski członkowie ich rodzin mogą również brać udział w bezpłatnych kursach języka polskiego i kursach adaptacji w społeczeństwie polskim.

Dzięki takim kursom repatrianci doskonalą swoją znajomość języka ojczystego, poznają historię i kulturę polską oraz zdobywają wiedzę na temat przysługujących im praw (tj. prawo do polskiej emerytury, prawo do zaliczenia wysługi lat pracy za granicą do wysokości emerytury lub zasiłku dla bezrobotnych, prawo do uczestniczenia w organizowanych przez urzędy pracy zajęciach dot. przekwalifikowania zawodowego itp.).

3) Aktywizacja zawodowa

Repatriantowi, który nie ma możliwości podjęcia pracy, właściwy miejscowo starosta może zapewnić aktywizację zawodową poprzez zwrot części kosztów poniesionych przez:

• samego repatrianta na podnoszenie kwalifikacji zawodowych,
• pracodawcę na utworzenie i wyposażenie stanowiska pracy dla repatrianta, na jego przeszkolenie oraz wynagrodzenie, nagrody i składki na ubezpieczenia społeczne.

Starosta zwrotu kosztów poniesionych na aktywizację zawodową może dokonywać w okresie nie dłuższym niż pięć lat od dnia nabycia przez repatrianta obywatelstwa polskiego. Każda z form aktywizacji zawodowej może być zastosowana tylko jeden raz.

Zwrot części kosztów poniesionych przez repatrianta na podnoszenie kwalifikacji zawodowych następuje na podstawie umowy zawartej między starostą a repatriantem. Kosztami podnoszenia kwalifikacji zawodowych są opłaty za naukę oraz opłaty za uzyskanie świadectwa lub tytułu kwalifikacyjnego. Wysokość zwracanej kwoty stanowi połowę kosztów związanych z podnoszeniem kwalifikacji zawodowych, nie więcej jednak niż równowartość dwukrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kwartale poprzedzającym dzień zawarcia umowy.

Zwrot części kosztów poniesionych przez pracodawcę na utworzenie stanowiska pracy, przeszkolenie repatrianta, wynagrodzenie, nagrody i składki na ubezpieczenia społeczne następuje na podstawie umów zawartych między starostą a pracodawcą. Łączna kwota zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów na aktywizację zawodową nie może przekroczyć dwunastokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kwartale poprzedzającym dzień zawarcia pierwszej z tych umów. Starosta może dokonywać zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów pod warunkiem nawiązania z repatriantem stosunku pracy na co najmniej 24 miesiące. Zwrotu kosztów dokonuje się przez okres do 12 miesięcy od dnia podjęcia przez repatrianta pracy.

Formy aktywizacji zawodowej są finansowane w postaci dotacji celowej ze środków wyodrębnionych na ten cel w budżetach wojewodów, te z kolei pochodzą z rezerwy celowej budżetu państwa „Pomoc dla repatriantów". Starosta organizujący aktywizację zawodową repatriantów może ubiegać się o ww. środki, składając wniosek do właściwego miejscowo wojewody.

Informacje na temat aktywizacji zawodowej repatriantów znajdują się w rozdziale 6. (art.23-28) ustawy o repatriacji.


Jakie są formy pomocy udzielanej gminom wspierającym repatriantów?

Ustawa o repatriacji wprowadza rozwiązania mające na celu udzielenie ekonomicznego wsparcia dla gmin, które dobrowolnie przyjmują na swój teren repatriantów.

Gmina może:

• zaprosić konkretną rodzinę repatrianta lub
• wystosować zaproszenie bez imiennego wskazania repatriantów.

Zaproszenia przekazywane są do konsulatu za pośrednictwem wojewody i prezesa Urzędu ds. Repatriacji i Cudzoziemców. Zaproszenia rejestrowane są w bazie danych Rodak prowadzonej przez urząd. W bazie znajdują się również dane osób, które otrzymały od konsula przyrzeczenie wydania wizy repatriacyjnej. System ten pozwala na kojarzenie ofert gmin i osób, które otrzymały przyrzeczenie wizy repatriacyjnej, a które nie mogą liczyć na samodzielne zdobycie mieszkania i źródeł utrzymania w Polsce.

Gmina, która postanowi wystosować swoje zaproszenie bez imiennego określenia zaproszonych osób, podejmuje w tej sprawie stosowną uchwałę oraz dołącza do niej ankietę, której wzór zamieszczony jest dziale formularze. Uchwałę wraz z ankietą gmina przesyła, za pośrednictwem właściwego wojewody, do Urzędu ds. Repatriacji i Cudzoziemców.

Uchwała rady gminy stanowiąca zaproszenie dla repatrianta i jego najbliższej rodziny powinna zawierać zobowiązanie zapewnienia warunków do osiedlenia się przez okres nie krótszy niż 12 miesięcy.

Zgodnie z art. 21 ww. ustawy gminie, która zapewni lokal mieszkalny repatriantowi i członkom jego najbliższej rodziny i zobowiąże się do zawarcia na czas nieokreślony umowy nadającej im tytuł prawny do tego lokalu, udziela się dotacji z budżetu państwa na podstawie porozumienia zawartego pomiędzy gminą a właściwym wojewodą.

Dotacja może być przyznana do wysokości kwoty stanowiącej równowartość iloczynu 45 m kw. powierzchni użytkowej lokalu mieszkalnego i wysokości wskaźnika przeliczeniowego kosztu odtworzenia 1 m kw. na terenie danego powiatu, ogłaszanego przez wojewodę na podstawie przepisów Ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. nr 71, poz. 733, z późn. zm.), obowiązującego w dniu złożenia wniosku o przyznanie dotacji do właściwego wojewody. Wysokość dotacji jest zależna od oceny wojewody warunków lokalowych proponowanych przez gminę.


Gdzie szukać informacji dotyczących rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie?

Kwestię rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie reguluje Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby zainteresowanej. Wniosek należy złożyć do właściwego wojewody w terminie nie późniejszym niż do dnia 31 grudnia 2008 r.

O tym, komu i na jakich prawach przysługuje rekompensata za mienie zabużańskie, można przeczytać tutaj.


Urząd ds. Repatriacji i Cudzoziemców

Adres do korespondencji:
Urząd ds. Repatriacji i Cudzoziemców
ul. Koszykowa 16
00-564 Warszawa

Strona internetowa: www.uric.gov.pl.


Podstawa prawna

1) Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz.U. nr 106, poz. 1118, z późn. zm.),
2) Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (Dz.U. nr 128, poz. 1175, z późn. zm.),
3) Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 169, poz. 1418).

Magdalena Stec