SWOBODA TESTOWANIA — CO TO TAKIEGO?

Swoboda testowania oznacza, że każda osoba może dysponować swoim majątkiem na wypadek śmierci. Prawo określa to mianem rozrządzenia majątkiem. Każdy testament musi zawierać rozrządzenia majątkowe, czyli określone dyspozycje majątkowe na wypadek śmierci. Rozrządzeniem majątkowym na wypadek śmierci będzie więc m.in. powołanie spadkobiercy do całości spadku (np. „ustanawiam jedynym spadkobiercą mojego syna Adama Nowaka”), bowiem z chwilą śmierci testatora całość spadku przypadnie na rzecz spadkobiercy.

CECHY TESTAMENTU

Testament:

• może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy (nie można sporządzać testamentów wspólnych);
• ma charakter osobisty, czyli musi zostać sporządzony przez testatora, a nie np. przez pełnomocnika, pomocnika, służbę itp.;
• aby był ważny, musi zostać sporządzony w jednej z przepisanych prawem form;
• może go sporządzić i odwołać jedynie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych (osoba pełnoletnia, czyli taka, która ukończyła lat osiemnaście, a także osoba małoletnia, która zawarła związek małżeński);
• wywołuje skutki na wypadek śmierci, tzn. skutki te pojawiają się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy — nie wcześniej;
• może zostać odnaleziony długi czas po otwarciu spadku i dokonaniu jego działu, co nie oznacza, że taki testament nie będzie ważny;
• spadkodawca może w każdym czasie odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia;
• testator może pozostawić kilka testamentów o różnej treści (w przypadku, gdy spadkodawca sporządził nowy testament, nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego).

Testamentu nie można sporządzić w dowolny sposób i w dowolnej formie. Testament jest czynnością ściśle sformalizowaną, co oznacza, że na jego treść mogą składać się jedynie oznaczone, konkretne postanowienia. Zaliczamy do nich m.in.:

• ustanowienie spadkobiercy:

Ustanowienie spadkobiercy albo spadkobierców do całości albo części spadku jest głównym celem testamentu. Spadkobierca niekoniecznie musi zostać wskazany z imienia i nazwiska. Można użyć formuły opisowej, np. mój najstarszy syn, moja jedyna córka itp. W przypadku powołania kilku osób do spadku nie ma obowiązku wskazania ich udziałów spadkowych, gdyż w takiej sytuacji przyjmuje się, że osoby te dziedziczą w częściach równych.

• zapis:

Zapis testamentowy polega na tym, że spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę testamentowego albo ustawowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby.

Przykład:

Jan Kowalski sporządził testament następującej treści: „Chcę, aby mój cały majątek przypadł memu bratu Adamowi, ale diamentową kolię matki zapisuję siostrze Annie”. W tym przypadku cały majątek bez względu na jego wielkość przejdzie na własność Adama (także kolia), ale Anna będzie mogła skutecznie żądać od Adama wydania należnego jej naszyjnika.

• polecenie:

Spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub na zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania. Nazywa się to poleceniem.

• powołanie wykonawcy testamentu:

Aby usprawnić zarząd majątkiem spadkowym do czasu działu spadku, testator powołuje wykonawcę testamentu. Do obowiązków wykonawcy najczęściej należy spłacenie długów spadkowych oraz wykonanie zapisów i poleceń.

• wydziedziczenie:

Na skutek wydziedziczenia wskazana osoba pozbawiona zostaje uprawnienia do zachowku. Warto przypomnieć, że spadkodawca nie może dowolnie wydziedziczać swoich najbliższych — przepisy prawa wyraźnie określają, kiedy i z jakiej przyczyny można dokonać wydziedziczenia.

• ustanowienie fundacji.
  

RODZAJE TESTAMENTÓW

Testamenty dzielą się na zwykłe i szczególne.

Testamenty zwykłe to:

• testament własnoręczny — napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą;
• testament notarialny — sporządzony przez notariusza w formie aktu notarialnego;
• testament będący oświadczeniem ostatniej woli spadkodawcy.

W ostatnim przypadku spadkodawca oświadcza swoją wolę w obecności dwóch świadków — wobec wójta/burmistrza/prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu/gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków, a następnie podpisują go:

• spadkodawca,
• osoba, wobec której wola została oświadczona (spadkobierca),
• świadkowie.

W przypadku gdy spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole oraz wskazać przyczyny braku podpisu. Testamentu w ww. sposób nie mogą sporządzić osoby głuche lub nieme.


Testamenty szczególne
Testament szczególny to testament, który powstaje w sytuacji, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy lub wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe albo bardzo utrudnione.

Do testamentów szczególnych należą:

• testament ustny (oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy w obecności co najmniej trzech świadków),
• testament spisany na statku morskim,
• testament wojskowy (określony rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej).

Kto nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu?

Świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być:

• osoba bez pełnej zdolności do czynności prawnych,
• niewidomy, głuchy lub niemy,
• osoba, która nie potrafi czytać i pisać,
• osoba, która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament,
• skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania,
• osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, a także małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Testament sporządzony z naruszeniem powyższych przepisów jest nieważny.

NIEWAŻNOŚĆ TESTAMENTU

Polski system prawny uznaje testament za nieważny, gdy ma miejsce któraś z poniższych sytuacji:

• brak zdolności testowania,
• brak osobistego sporządzenia testamentu,
• naruszenie zakazu testamentów wspólnych,
• wystąpienie wad oświadczeń woli,
• naruszenie przepisów dotyczących formy sporządzenia testamentu,
• brak woli testowania.

Testament osoby:

• która nie ukończyła osiemnastego roku życia (chyba że zawarła związek małżeński),
• ubezwłasnowolnionej całkowicie albo częściowo,
• dla której ustanowiono doradcę tymczasowego w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie,

również jest nieważny.

Nieważność testamentu zachodzi także w przypadku, gdy został on dotknięty następującymi wadami oświadczeń woli:

• działanie w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (stany trwałe, tj. choroba psychiczna czy niedorozwój umysłowy* oraz stany „przejściowe”, tj. upojenie alkoholowe, pozostawanie pod wpływem środków odurzających, zwłaszcza narkotyków, stan nieprzytomności spowodowany wysoką gorączką lub schorzeniami starczymi, hipnoza),
• działanie pod wpływem błędu**,
• działanie pod wpływem groźby.

* Nie kwalifikują się tu czynności dokonane w okresach tzw. przejawów świadomości, a zatem wtedy, gdy chory działa z należytym rozeznaniem.

** Znaczenie ma taki błąd, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści.

Przykład:

Spadkodawca sądzi, że jego jedyny syn nie żyje. W związku z tym zapisuje cały swój majątek fundacji charytatywnej. Po śmierci spadkodawcy okazuje się, że potomek jednak żyje. Syn spadkodawcy może powołać się na okoliczność, że jego ojciec, sporządzając testament, działał pod wpływem błędu. W sytuacji takiej testament będzie nieważny. A syn odziedziczy spadek na mocy ustawy.

W przypadku wad oświadczeń woli przy sporządzaniu testamentu ważne jest, że powoływać się na nieważność testamentu z ich powodu może każdy, kto ma w tym interes. Można to zrobić w terminie trzech lat od momentu dowiedzenia się o przyczynie nieważności, nie więcej jednak niż dziesięć lat od otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy).

Z PRZEPISÓW PRAWA CYWILNEGO

W momencie śmierci spadkodawcy sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą oraz czy spadkodawca pozostawił testament.

Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Za niedopełnienie tego obowiązku grozi odpowiedzialność za wynikłą szkodę oraz grzywna.

Sąd spadku otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy. O terminie otwarcia testamentu nie informuje się osób zainteresowanych, ale mogą one być obecne przy tej czynności. Następnie zawiadamia się o otwarciu testamentu osoby, których rozrządzenia testamentowe dotyczą (spadkobierców) oraz wykonawcę testamentu i kuratora spadku.

Sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Spadkobierca, który zgłasza się do sądu w celu nabycia spadku, powinien przedstawić dowód na to, że nie ma innych spadkobierców. Za dowód taki może być uznane zapewnienie złożone przez spadkobiercę.

Jeżeli zapewnienie nie było złożone albo jeżeli zapewnienie lub inne dowody nie będą uznane przez sąd za wystarczające, postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie (dotyczy to głównie spadków o dużej wartości).

Ogłoszenie powinno zawierać:

• imię, nazwisko, zawód oraz ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy;
• datę śmierci spadkodawcy;
• wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy;
• wezwanie, aby spadkobiercy w ciągu sześciu miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku, gdyż w przeciwnym razie mogą być pominięci w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Ogłoszenie powinno być umieszczone w piśmie poczytnym w całej Polsce i podane publicznie do wiadomości w miejscu ostatniego zamieszkania spadkodawcy.

Po upływie sześciu miesięcy od daty ogłoszenia odbywa się rozprawa. Jeżeli w ciągu sześciu miesięcy nikt nie zgłosił nabycia spadku albo, zgłosiwszy je, nie udowodnił go na rozprawie, sąd wyda postanowienie stwierdzające nabycie spadku przez spadkobierców, których prawa zostały wykazane, a w ich braku — przez Skarb Państwa jako spadkobiercę ustawowego.

ILE TO KOSZTUJE U NOTARIUSZA?

Prawo cywilne nie wymaga od nas testamentu w formie notarialnej. Jeżeli jednak zdecydujemy się na taki dokument, musimy liczyć się z opłatami. Taksa notarialna za sporządzenie testamentu wynosi 50 zł. Za testament zawierający zapis, polecenie lub pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku zapłacimy 100 zł. Odwołanie testamentu kosztować nas będzie 30 zł. Pamiętajmy, że do każdej z kwot doliczamy 22 proc. VAT.

PODSTAWA PRAWNA:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.)


Warto przeczytać:

Spadek — kto dziedziczy?

Umowny dział spadku

Sądowy dział spadku

Zachowek

Magdalena Stec