Instytucję prokury regulują artykuły 109¹-109⁸ Kodeksu cywilnego. Przepisy te wprowadzono do Kodeksu cywilnego wraz z uchwaleniem Kodeksu spółek handlowych, który w przeciwieństwie do poprzednio obowiązującego Kodeksu handlowego nie zawiera regulacji poświęconych prokurze.

Kto może ustanowić prokurenta?

Uprawnionym do ustanowienia prokury jest, zgodnie z Kodeksem cywilnym, przedsiębiorca. Chodzi tutaj o osoby fizyczne prowadzące we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową, jak również zajmujące się działalnością gospodarczą osoby prawne oraz o jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, posiadające zdolność prawną (np. osobowe spółki handlowe).

Nie mogą udzielić prokury podmioty, których celem nie jest osiągnięcie zysku (non profit), ponieważ nie są one uważane za przedsiębiorców. Będą nimi natomiast np. stowarzyszenia lub fundacje, które prowadzą działalność gospodarczą, a zyski z niej przeznaczają na cele statutowe.

Prokury nie mogą udzielić podmioty, które nie podlegają obowiązkowemu wpisowi do rejestru przedsiębiorców. Mogą to uczynić natomiast przedsiębiorcy, którzy takiemu obowiązkowi podlegają, ale nie go nie dopełnili.

Wpisowi do rejestru przedsiębiorców podlegają, a więc mogą skutecznie udzielić prokury, następujące podmioty:

• osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą,
• spółki jawne,
• spółki komandytowe,
• spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,
• spółki akcyjne,
• spółdzielnie,
• przedsiębiorstwa państwowe,
• jednostki badawczo-rozwojowe,
• przedsiębiorcy zagraniczni w rozumieniu przepisów o zasadach prowadzenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne,
• towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych,
• inne osoby prawne, jeżeli prowadzą działalność gospodarczą i podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców,
• oddziały przedsiębiorców zagranicznych.

Udzielenie prokury podlega ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorców, co pozwala uzyskać wszystkim zainteresowanym informacje na temat osoby prokurenta. Ujawnieniu w rejestrze podlega także wygaśnięcie prokury. Wniosek o wpis do rejestru powinien być złożony w terminie 7 dni od daty udzielenia bądź wygaśnięcia prokury.

Udzielenie prokury

Udzielenie prokury jest jednostronną czynnością prawną, co oznacza, że do jej ustanowienia nie jest wymagana zgoda prokurenta. Prokura nie może być udzielona warunkowo. Możliwe jest natomiast udzielenie prokury z zastrzeżeniem terminu dotyczącego jej powstania lub wygaśnięcia, co nie wyklucza odwołania prokury przed upływem tego terminu.

Prokura musi być udzielona na piśmie. Prokura udzielona ustnie jest nieważna z mocy prawa. Ważna będzie natomiast prokura udzielona w bardziej sformalizowanej postaci, np. w formie aktu notarialnego czy też w formie pisemnej z urzędowo poświadczonym podpisem.

Prokura może być udzielona wyłącznie osobie fizycznej posiadającej pełną zdolność do czynności prawnych. Prokurentem nie może być zatem osoba ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo albo osoba niepełnoletnia.

Prokura opiera się na szczególnym stosunku zaufania. Dlatego też Kodeks cywilny wprowadza zakaz przeniesienia jej na inną osobę. Nieważne będzie więc zastrzeżenie w treści prokury dopuszczające możliwość jej przeniesienia. Niedopuszczalne jest także ustanowienie przez prokurenta dalszej prokury. Prokurent może natomiast ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności.

Przedsiębiorca może udzielić więcej niż jednej prokury. Wówczas każdy z prokurentów ma ten sam zakres umocowania i może samodzielnie dokonywać czynności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Możliwe jest także udzielenie prokury kilku osobom łącznie w ramach tzw. prokury łącznej. W takiej sytuacji dokonanie skutecznej czynności prawnej wymagać będzie udziału kilku umocowanych łącznie osób. Kierowane do przedsiębiorcy oświadczenia lub doręczenia pism mogą być dokonywane wobec jednej z tych osób.

Osoba fizyczna prowadząca jednoosobowo działalność gospodarczą ustanawia prokurenta samodzielnie. W wypadku osób prawnych (w tym stowarzyszeń i fundacji) oraz jednostek organizacyjnych posiadających zdolność prawną sposób udzielenia prokury wynikać będzie ze statutu lub umowy. Jeżeli statut (umowa) tego nie rozstrzyga, to w spółkach osobowych ustanowienie prokury wymagać będzie zgody wszystkich wspólników mających prawo prowadzenia spraw spółki, a w spółkach kapitałowych zgody wszystkich członków zarządu. W spółdzielniach wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu bądź członka zarządu i pełnomocnika.

Zakres umocowania prokurenta i jego skutki

Prokura obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Na jej podstawie prokurent może dokonywać wszelkich czynności prawnych o charakterze zarówno sądowym, jak i pozasądowym w imieniu mocodawcy ze skutkiem prawnym bezpośrednio dla niego. Czynności te muszą być jednak związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a zatem nie mogą dotyczyć np. spraw osobistych przedsiębiorcy.

Kodeks cywilny wprowadza zasadę, że nie można ograniczyć prokury ze skutkiem wobec osób trzecich. W konsekwencji zastrzeżenia co do ograniczenia prokury nie będą miały dla kontrahentów, z którymi prokurent dokonuje czynności prawnych, żadnego znaczenia. Ustawa przewiduje jednak dwa wyjątki od tej zasady.

W przypadku czynności, które wiążą się z pozbawieniem kontroli przedsiębiorcy nad majątkiem, takich jak zbycie przedsiębiorstwa, oddanie go do czasowego korzystania (np. na podstawie umowy dzierżawy) lub zbywanie i obciążanie nieruchomości, wymagane jest dodatkowe pełnomocnictwo do poszczególnej czynności.

Inny wyjątek dotyczy tzw. prokury oddziałowej, obejmującej swym zakresem sprawy związane z działalnością oddziału przedsiębiorstwa. W wypadku przekroczenia zakresu umocowania przez prokurenta oddziałowego (sprawy dotyczące oddziału) ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez przedsiębiorcę udzielającego prokury. Kontrahent może wyznaczyć termin na potwierdzenie umowy, po upływie którego jest ona nieważna.

Ograniczenie co do zakresu umocowania może natomiast być przedmiotem specjalnego porozumienia pomiędzy prokurentem a przedsiębiorcą. Sankcją za naruszenie tego porozumienia może być konieczność zapłaty przez prokurenta odszkodowania.

Odwołanie i wygaśnięcie prokury

Odwołanie prokury jest możliwe w każdym czasie. Uprawnienia tego przedsiębiorca nie może się skutecznie zrzec ani ograniczyć. W spółkach osobowych odwołania prokury może dokonać każdy wspólnik mający prawo reprezentowania spółki, natomiast w spółkach kapitałowych każdy członek zarządu, chyba że umowa spółki (statut) przewidują inne rozwiązania. Odwołanie prokury nie wymaga uzasadnienia.

Kodeks cywilny przewiduje także wypadki wygaśnięcia prokury z przyczyn leżących zarówno po stronie przedsiębiorcy, jak i prokurenta. Wśród tych pierwszych wymienić należy wykreślenie przedsiębiorcy z rejestru, ogłoszenie jego upadłości, otwarcie likwidacji oraz przekształcenie przedsiębiorcy. Śmierć przedsiębiorcy ani utrata przez niego zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury.

Prokura wygasa natomiast z chwilą śmierci prokurenta oraz utraty przez niego zdolności do czynności prawnej.

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.)

Adam Palowski