Trybunał zbadał konstytucyjność spornego artykułu w brzmieniu obowiązującym przed zmianą wprowadzoną na mocy uchwalonej 17 października 2008 r. nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych. Chodzi o przypadek osoby w wieku powyżej 16 lat, której niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21 roku życia, legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności stanowiącym kontynuację poprzedniego orzeczenia, uzyskanym w wyniku rozpoznania przez sąd powszechny jej odwołania od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Według zaskarżonej regulacji, na wniosek o ponowne przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego po utracie ważności orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności i jej przywróceniu przez sąd, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się nie wcześniej niż od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym zainteresowana osoba złożyła wniosek o kontynuację świadczenia rodzinnego.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, problemem nie jest sama treść normy określającej termin, od którego taki zasiłek należy przyznać, ale fakt, że funkcjonowanie mechanizmu, którego część tworzy rozpatrywana norma, nieuchronnie prowadzi do niekonstytucyjnych skutków. Niejasny i wprowadzający w błąd mechanizm przerzuca ryzyko nieprawidłowego działania aparatu administracyjnego (w postaci nieterminowości lub błędnego dokonania oceny niepełnosprawności) na osobę ubiegającą się o zasiłek – podkreślili sędziowie.

Trybunał przypomniał, że na organach administracji spoczywają obowiązki informacyjne wobec zainteresowanych. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje, że podmiot realizujący świadczenia rodzinne jest obowiązany poinformować ubiegające się o nie osoby o terminach składania wniosków, a kodeks postępowania administracyjnego stanowi, że organy administracji publicznej powinny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu powinny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Przepisy te razem tworzą całość postępowania, dlatego sama regulacja obowiązująca w stanie prawnym właściwym dla rozpatrywanej sprawy nie naruszała konstytucyjnych praw jednostki – uznał Trybunał. Podkreślił przy tym, że administracja pełni wobec obywatela rolę służebną i w sytuacji, gdy zakończenie procesu weryfikacji dokumentów jest utrudnione z przyczyn niezależnych od zainteresowanego, to jej obowiązkiem jest fachowa i rzetelna pomoc. Brak takiej pomocy, skutkujący pozbawieniem możliwości dochodzenia uprawnień przez strony postępowania, może prowadzić do naruszenia konstytucyjnie chronionej godności człowieka.

Trybunał Konstytucyjny uznając niezgodność zaskarżonej regulacji z wyprowadzoną z art. 2 konstytucji zasadą zaufania do państwa i stanowionego prawa stwierdził, że ustawodawca wprowadzając określone świadczenie (w tym przypadku zasiłek pielęgnacyjny) zachęca obywateli do skorzystania z niego, na zasadach określonych prawem. Zasady te powinny być tym bardziej przejrzyste i wręcz intuicyjne, im bardziej adresaci tych regulacji są grupą społeczną wymagającą wsparcia.

T.Sz.