W przypadku znalezienia skarbu (czyli rzeczy o znacznej wartości materialnej, naukowej lub artystycznej) zgodnie z brzmieniem art. 189 Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.) znalazca obowiązany jest powiadomić i oddać rzecz właściwemu organowi państwowemu, gdyż znaleziska te przechodzą na własność państwa.

Mówiąc o skarbach, mówimy o rzeczach posiadających znaczną wartość. Często są nimi różnego rodzaju zabytki albo przedmioty, które choć nie sprawiają wrażenia cennych, mogą posiadać dużą wartość artystyczną lub naukową.

Organem, do którego należy zgłosić informację o cennym znalezisku, jest konserwator zabytków, wykonujący zadania i kompetencje Służby Ochrony Zabytków wynikające z przepisów prawa (Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury — Dz. U. Nr 10, poz. 48, z późn. zm.). Gdy znaleziska dokonano w gminie, w której nie został powołany konserwator zabytków, informację należy zgłosić wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta, lub też należy zawiadomić o tym fakcie muzeum lub placówkę archeologiczną. Znalazca ma ponadto obowiązek zabezpieczyć znaleziony przedmiot lub odkryte wykopalisko, a wskazane organy mają obowiązek niezwłocznego zawiadomienia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków.

W ciągu trzech dni po otrzymaniu zawiadomienia o znalezisku lub dokonaniu odkrycia wykopaliska konserwator zabytków:

• sprawdza okoliczności faktyczne dotyczące znaleziska lub odkrycia wykopaliska i stanu ich zabezpieczenia,
• podejmuje w razie potrzeby właściwe działania zabezpieczające.

Po dokonaniu powyższych czynności konserwator obowiązany jest przy udziale rzeczoznawców ministra do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego dokonać oceny znaleziska lub wykopaliska pod względem historycznym, naukowym i artystycznym oraz dokonać oszacowania jego wartości materialnej.

Nagroda pieniężna

W razie znalezienia skarbu znalazcy należy się odpowiednie wynagrodzenie. Wynagrodzenie przysługuje wówczas, gdy znaleziona rzecz to przedmiot archeologiczny posiadający wartość materialną. Nagrodę pieniężną przyznaje minister kultury i dziedzictwa narodowego na wniosek konserwatora zabytków. Wysokość nagrody nie może przekroczyć 25-krotności przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim roku kalendarzowym, ogłaszanym dla celów emerytalnych obwieszczeniem prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, publikowanym w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski".

W wyjątkowych wypadkach, gdy znalezisko lub wykopalisko posiada wartość materialną, a także znaczną wartość historyczną, naukową lub artystyczną, na wniosek konserwatora, wysokość nagrody pieniężnej może ulec podwyższeniu do 30-krotności przeciętnego wynagrodzenia. Jeżeli kilka osób znalazło przedmiot archeologiczny lub dokonało odkrycia wykopaliska, nagrodę dzieli się wówczas w określonym przez te osoby stosunku, a w przypadku braku ich zgody w równych częściach. Jeśli znalezisko ma tylko wartość naukową, historyczną, znalazca otrzymuje jedynie dyplom.

Decyzja o przyznaniu nagrody pieniężnej lub dyplomu powinna być podjęta w terminie 2 tygodni od daty przekazania wniosku przez generalnego konserwatora zabytków.

Nagroda pieniężna wypłacana jest z środków przewidzianych na ochronę zabytków w budżecie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Nagroda nie przysługuje:

• osobom zajmującym się zawodowo poszukiwaniami archeologicznymi,
• osobom zatrudnionym w grupach zorganizowanych dla poszukiwań archeologicznych przez państwowe i samorządowe jednostki organizacyjne.

Przepisy karne

Warto również wiedzieć, że w odniesieniu do postępowania z cennymi znaleziskami istnieją także stosowne przepisy karne, które mówią, że:

• Kto niszczy lub uszkadza zabytek, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, a w przypadku działania nieumyślnego sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ponadto w razie skazania za przestępstwo umyślne sąd orzeka nawiązkę na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami w wysokości od trzykrotnego do trzydziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia. 
• Kto bez pozwolenia wywozi zabytek za granicę lub po wywiezieniu go za granicę nie sprowadza do kraju w okresie ważności pozwolenia, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W przypadku działania nieumyślnego jak powyżej. (Sąd może orzec przepadek zabytku, chociażby nie stanowił on własności sprawcy).
• Kto, będąc właścicielem lub posiadaczem zabytku, nie zabezpieczył go w należyty sposób przed uszkodzeniem, zniszczeniem, zaginięciem lub kradzieżą, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. W razie popełnienia tego wykroczenia można orzec nawiązkę do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami.
• Kto bez pozwolenia albo wbrew warunkom pozwolenia poszukuje ukrytych lub porzuconych zabytków, w tym przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych i technicznych oraz sprzętu do nurkowania, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. W razie popełnienia tego wykroczenia określonego można orzec:

1) przepadek narzędzi i przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia wykroczenia, chociażby nie stanowiły własności sprawcy;
2) przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z wykroczenia;
3) obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego lub zapłaty równowartości wyrządzonej szkody.

• Kto narusza zakazy lub ograniczenia obowiązujące na terenie parku kulturowego lub jego części, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.
• Kto, będąc właścicielem lub posiadaczem zabytku wpisanego do rejestru lub innego zabytku znajdującego się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, nie powiadomi wojewódzkiego konserwatora zabytków o:

1) uszkodzeniu, zniszczeniu, zaginięciu lub kradzieży zabytku niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu zdarzenia,
2) zagrożeniu dla zabytku niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu zagrożenia,
3) zmianie miejsca przechowania zabytku ruchomego, w terminie miesiąca od dnia nastąpienia tej zmiany,
4) zmianach dotyczących stanu prawnego zabytku, nie później niż w terminie miesiąca od dnia ich wystąpienia lub powzięcia o nich wiadomości
— podlega karze grzywny.

• Kto uniemożliwia lub utrudnia dostęp do zabytku organowi ochrony zabytków, wykonującemu uprawnienia wynikające z ustawy — podlega karze grzywny.
• Kto niezwłocznie nie powiadomił wojewódzkiego konserwatora zabytków lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta) o odkryciu w trakcie prowadzenia robót budowlanych lub ziemnych przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem, a także nie wstrzymał wszelkich robót mogących uszkodzić lub zniszczyć znaleziony przedmiot i nie zabezpieczył, przy użyciu dostępnych środków, tego przedmiotu i miejsca jego znalezienia, podlega karze grzywny.
• Kto niezwłocznie nie powiadomił wojewódzkiego konserwatora zabytków lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta) o przypadkowym odkryciu przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, a także nie zabezpieczył, przy użyciu dostępnych środków, tego przedmiotu i miejsca jego znalezienia, podlega karze grzywny.
• Kto bez pozwolenia albo wbrew warunkom pozwolenia prowadzi prace konserwatorskie, restauratorskie, roboty budowlane, badania konserwatorskie lub architektoniczne przy zabytku wpisanym do rejestru lub roboty budowlane w jego otoczeniu albo badania archeologiczne, podlega karze grzywny.
• Kto bez pozwolenia umieszcza na zabytku wpisanym do rejestru urządzenia techniczne, tablice, reklamy oraz napisy, podlega karze grzywny.

W razie popełnienia większości powyższych wykroczeń można orzec nawiązkę do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami. Orzekanie w powyższych sprawach następuje na podstawie przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Podsumowując: gdy znajdziemy cenne znalezisko, warto niezwłocznie zgłosić je do właściwych organów państwowych. Dopełniając wszelkich formalności wynikających z przepisów, możemy liczyć na nagrodę finansową i dyplom pochwalny. Jeśli jednak skarb będzie miał jedynie wartością naukową lub historyczną, zadowolić nas będzie musiał sam dyplom. Każdy, kto uważa, że wymienione tutaj gratyfikacje są niezadowalające, i chciałby postąpić ze znalezionym skarbem po swojemu, powinien pamiętać o przytoczonych wyżej przepisach karnych. Znajomość prawa może się bowiem opłacić bardziej niż samo znalezienie skarbu.


Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz .U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.),
• Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568, z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie nagród za odkrycie lub znalezienie zabytków archeologicznych ( Dz. U. Nr 71, poz. 650)

Katarzyna Bigosińska

Zobacz również:

Co zrobić ze znalezionym portfelem?